адаләтни асас қилмиған тинчлиқ һәққий мәнидики тинчлиқму?

ибраһим калиннң темиға мунасивәтлик анализи

адаләтни асас қилмиған тинчлиқ һәққий мәнидики тинчлиқму?

толиму қиммәтлик һесаблинидиған тинчлиқ адаләткә тайанғандила өз қиммитини тапиду, башқа нәрсиләр болса һәққий мәнидики тинчлиққа хизмәт қилалмайду.

2012-йили сүрийәдики ички урушни көзитиш җәрйанида нәпәс сиқилиш кесили қозғилип қелип вапат болған «пулитзәр»мукапатиға еришкән журналист мәрһум антони шадид,  оттура шәрқ йаки мусулман дунйасиниң қандақла йеригә барса қулаққа аңлинип туридиған гәпләрниң демократийә, инсан һәқлири, һәқ-тәләп һәқлири йаки әркинлик әмәс адаләт икәнликини дегәниди. у бу гәпни мундақла дәп қойған әмәс иди. у мусулман дунйасидила әмәс дунйа миқийасида чоңқур йитлиз тартқан бир мәсилини күнтәртипкә елип кәлгәниди. у адаләт болмай туруп тинчлиқ, низам вә бихәтәрлик ишқа ашмайдиғанлиқини әскәрткәниди.

пәләстин мәсилиси үстидә азрақ тохтилайли. модерн тарихта әң узун давамлашқан ишғалийәткә пәләстин шаһит болди. пәләстин хәлқи йазған дастанниң қиммити толиму бибаһа, чүнки дунйаниң башқа йеридә пәләстиндикигә охшаш сийасий тоқунуш болуп бақмиди. 1948-йилдин буйан пәләстин мәсилисини һәл қилиш үчүн нурғун тиришчанлиқ көрситилди, һәтта пәләстин мәсилиси түпәйли милләтләр уруш қилишниму қарар қилишти, әпсус бу зор тиришчанлиқлар үнүм пәйда қилалмиди. немә үчүн? исраилийә тәшвиқатчилири илгири сүргәндәк пәләстинликләр вә әрәбләрниң тинчлиқни сөймәслики йаки исраилийәниң тинчлиқ һасил қилидиған иттипақдаш тапалмаслиқи әмәс, бәлки һазирғичә күнтәртипкә кәлгән тинчлиқ чарилириниң һечқайсиси пәләстинликләргә адаләт елип келидиған амиллардин мәһрум болуши иди. пәләстин земинлирини парчилаш вә пәләстинликләрни исраилийәниң бихәтәрлики үчүн асаслиқ һәқ-һоқуқлиридин мәһрум қалдуруш адаләтни асас қилмиғанлиқи үчүн сиҗиллиққа игә тинчлиқ бәрпа қилалмиди. сиҗиллиққа игә тинчлиқ пәқәт вә пәқәт пәләстинликләрниң һәқ-һоқуқлири етирап қилинған, уларға адил вә баравәр муамилә қилинған әһвалдила ишқа ешиши мумкин. һечқандақ бир бихәтәрлик әндишиси йаки сийасий муқәррәрлик бу һәқиқәтни өзгәртәлмәйду.

һәммәйлән үчүн адаләт дегән пиринсипқа тайанған тәқдирдә сийасий чарә тапқили болидиған йәнә бир һадисә болса сүрийә урушидур. сүрийә һакимийити иттипақдашлириниң қоллиши арқисида урушта ғәлибә қилғанлиқини илгири сүрүши мумкин, лекин бу әһвал қандақтур бу нәтиҗини адил йаки һәқлиқ сәвийәгә елип бармайду. әсәд һакимийитиниң хиҗил болмастин сүрийә өктичилирини сүрийә земини вә музакирә үстилидин чиқириветишқа урунуши һәргизму сүрийәгә тинчлиқ йаки муқимлиқ елип кәлмәйду. сиҗиллиққа игә тинчлиқ пәқәт вә пәқәт сүрийәликләр адил вә баравәр муамилигә учриған вақитта андин ишқа ашиду.

бу пиринсип дунйаниң бай вә намрат дөләтлири оттурисида барғанчә чоңқурлишиватқан һаң үчүнму охшаш. һазирқи иқтисади түзүмниң бай дөләтләрни техиму бай намрат дөләтләрни техиму намрат қиливетиштәк пиринсипи дунйани һәргизму хатирҗәм маканға айландуралмайду.

ислам идийә әнәнисидә адаләт «һәммә нәрсини өзигә мас орунға орунлаштуруш»дегән мәнини билдүриду. һәммә нәрсини өзигә мас орунға орунлаштуруш, һәққини бериш, салаһийәт, ирқ йаки дининиң қандақ болушидин қәтийнәзәр һәммә адәмниң һәқ-һоқуқиниң етирап қилинип берилишини көрситиду. бу аләмшумал пиринсип җәмийәтни мустәһкәм вә уйулташтәк қилиду вә  иҗтимаий-сийасий пиринсип  болуштәк алаһидилики биләнму иҗимаий низам вә муқимлиқни қоғдайду.

бундақ әһвалда тинчлиқ ноқул урушниң йоқлиқини көрсәтмәйду, чүнки тоқунушниң вақитлиқ тохтитилиши тинчлиқ бәрпа қилиш үчүн йетәрлик әмәс, тинчлиқни сиҗиллиққа игә қилидиған башқа амилларму болуши керәк. бәзи академиклар оттуриға қойған «актип тинчлиқ»дегән уқумниң әхлақий вә сийасий алаһидилики түрткисидә тинчлиқ сиҗиллиққа игә болуп һәммә адәм үчүн бихәтәрлик, муқимлиқ вә параванлиқ йаритиду. бу әһвал адаләт пиринсипиниң муһимлиқини хийалимизға кәлтүриду йәни һәммә нәрсини өзигә мувапиқ орунға орунлаштурушниң нә қәдәр муһимлиқини әслитиду.

бу мәсилә бу йил «парчиланған дунйада тинчлиқ вә хәвпсизлик үстидә қайтидин ойлиниш»темиси бойичә 3-4-өктәбир күнлиридә истанбулда иккинчи нөвәтлики чақирилған «т р т дунйа мунбири»дә муназирә қилинған темилардин бири иди. дунйа рәһбәрлирини вә нопузлуқ мутәхәсисләрни бир йәргә җәм қилған мунбәр, вәзийити барғанчә қалаймиқанлишип кетиватқан дунйада тинчлиқ, низам, бихәтәрлик вә адаләт темилири бойичә дунйаға күчлүк сигналларни бәрди.

мунбәрниң йепилиш мурасимида сөз қилған җумһур рәис әрдоған адаләтни асас қилиған тинч дунйа тәртипиниң бәрпа болидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини алаһидә әскәртип өтти. җумһур рәис әрдоған б д т ниң һазирқи қурулмиси, түркийәниң йавропа иттипақиға әзалиқ мәсилиси вә сүрийә урушидин пәләстин тоқунушиғичә болған мәсилиләр, шундақла түркийәниң күчлүк вә байлар үчүнла әмәс дунйадики барлиқ милләтләр үчүн тинчлиқ вә адаләтни тәшәббус қилидиған дунйави тинчлиқ дипломатийәси үстидә тохтилип өтти.

дөләтләр вә милләтләр оттурисидики өз-ара беқиндилиқ мунасивити барғанчә күчийиватқан күнимиз дунйасида, һәммә адәм бихәтәрликкә еришип болмиғучә һичкимму бихәтәр әмәс. байлиқ адил тәқсим қилинмиғучә бирму милләт һәққий мәнидә параванлиқ вә хатирҗәмликниң тәмини тетийалмайду. адаләттин мәһрум бир дунйа һечким үчүн хатирҗәм маканға айлиналмайду, бәлки техиму көп тоқунуш вә азап елип келиду.

толиму қиммәтлик һесаблинидиған тинчлиқ адаләткә тайанғандила өз қиммитини тапиду, башқа нәрсиләр болса һәққий мәнидики тинчлиққа хизмәт қилалмайду. күнимиз дунйасидики тоқунушларниң тарихи бу аддий һәқиқәтниң аччиқ испатидур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر