adalet dairisi (awazliq)

dunya közniki (40)

adalet dairisi (awazliq)

adalet dairisi

dunya közniki (40)

«adalet dairisi»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «adalet dairisi» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

*** *** **** ****

aldinqi hepte niyu yorkta ötküzülgen birleshken döletler teshkilatining 73nöwetlik omumiy kéngishi yighinida, dunya rehberliri bir yerge jem boldi. amérika pirézidénti donald trampning yer sharilishishqa qarshi ikenlikige dair bayanati, firansiye pirézidénti makronning trampqa jawab bolidighan shekilde yer shari xaraktérliq hemkarliqni ilgiri sürishi, türkiye jumhur reisi rejep tayyip erdoghanning «dunya beshtin büyük» dégen sözini tekitlep, adaletke chaqiriq qilishi, yéngi zélandiye bash ministiri ardérn xanimning omumiy kéngeshke 3 ayliq bowiqini birge élip kélishi... qatarliqlar rehberler yighinining xatrilirimizde qaldurghanliri boldi. 

biz bügünki pirogrammimizda omumiy kéngeshte aldinqi pilangha chiqqan témilarni emes, belki jumhur reis rejep tayyip erdoghanning adalet chaqiriqi üstide toxtalmaqchimiz. erdoghan kona bir islamiy términ yaki enenisi hsablinidighan «adalet dairisi» ni eskertip, yer shari xaraktérlik adalet boshluqigha hemmining diqqitini tartti. erdoghan mundaq dédi:

«biz medeniyitimizde <adalet dairisi> dep ataydighan, jemiyet, qanun, dölet bashqurush usuli, dölet küchi, iqtisad we adalet otturisidiki munaswetlerning eng toghra shekilde ornitilip, ishqa sélinishini asas qilidighan bir jember bar. hemmisi bir birige munasiwetlik bolghan bu jemberning halqiliri bügünki dunyaning nurghun jaylirida parche parche qilinip tashlanghan ehwalda turmaqta. bügünki dunyaning siyasiy, ijtimaiy we iqtisadiy muqimsizliqning changgilida tolghiniwatqanliqining sewebimu del mushu. hemmimizning xatirijem we bixeter kelgüsi üchün insaniyetning adalet izdinishi bilen bashlanghan küreshlirini, adaletning berpa qilinishi bilen netijilendürüshte utuqqa érishish mejburiytimiz bar. bügünki dunyadiki eng bay 62 kishining mal mülki omumiy dunya nopusining texminen yérimigha, yeni 3 milyard 600 milyon insanning omumiy mal mülkige teng kélidu, démek bu yerde bir mesile bar dégenlik bolidu»

*** * *** ** ****** ******* ***

jumhur reis rejep tayyip erdoghanning bu adalet chaqiriqini téximu chüshünüsh üchün aldi bilen yéqinqi dewr gherb elliri qimmet qarashlirining tereqqiyatigha qarap chiqishqa toghra kélidu.

 2dunya urushidin kéyin kishilik hoquq, erkinlik, we barawerlik... dégenge oxshash términlarning chémpiyoni bolghan gherb dunyasi mana bügünki künde bu qimmet qarashlardin tolimu tiz uzaqlashmaqta. gherb elliride köchmenlerge we musulmanlargha qiliniwatqan adaletsizlikler adettiki bir ishqa aylanmaqta. irqperes partiyelerning awazgha érishish nisbitining yuqiri kötürülishi, partiyelerning hakimiyetni bölishishliri we bu arqiliq chet ellerge qaritilghan nepretlerning köpiyishi, emdilikte mesile qatarida körülmeydighan boldi. hetta bezi gherb döletliride siyasiy partiyeler peqet panahlanghuchilargha qarshi shoarliri arqiliqla hakimiyet béshigha kéleleydighan ehwal shekillenmekte. yawropa ittipaqigha eza döletler panahlanghuchilargha peqetla chégra bixeterliki nuqtisidin qarimaqta we buning üchün mexsus armiye qurmaqta. panahlanghuchilar öz döletliride ölüp tügise yaki pütün insaniyetning wijdani boluwatqan türkiyege oxshash döletlerde qalidighanla bolsa, gherb dunyasigha nisbeten héchqandaq mesile bolmighan ehwalgha aylanmaqta. shunga bügünki künde yer shari xaraktérlik insaniy qimmmet qarashlarni gherbke qarshi ilgiri sürüsh kéreklik yéngi bir dunyagha burulmaqtimiz.

türkiye nuqtisidin qaraydighan bolsaq, hem étiqadimizning, hem medeniyitimizning eng nuqtiliq qimmet qarishi we términi adalettur.  chünki adalet aldinqi urunda turghandila erkinlikmu, barawerlikmu uninggha teng mujessemleshken bolidu. esirlerdin buyan bizge yol bashchi bolup kéliwatqan we barliq mehkimilirimizde yézip ésilghan «adalet döletning asasidur» dégen söz eslide, «dölet peqetla mal mülük we maddiy nerse emes, adalet tüzümidur» dégenlik bolidu. adaletning éhtiyaji enenimizde «adalet dairisi», nishani we emeliy ijra qilinishi bilen sistémilashqan bolidu. «adalet dairisi»؛ adalet bilen bashlinip, adalet bilen tamamlinidighan, siyasiy, ijtimaiy, herbiy, maliye, soda we iqtisadiy bir tüzülmining sisitémilashqan sheklidur.

yüsüp xas hajipning 1069yili yézip qaldurghan «qutadghu bilik» namliq esiri, kinalizade eli ependining 1564yili yazghan «exlaqi aliye» namliq shah eseri qatarliq türk - islam enenisining nurghunlighan muhim eserliride, adalet tekitlinidu. bizning enenimizde hemme nersining asasiy adalet ikenlikige, adalet berpa qilinmighan ehwalda, döletningmu put térep turalmaydighanliqigha, xelq turmushiningmu xoshalliqqa ige bolalmaydighanliqigha bolghan qetiy ishench, qarash we pozitsiye «adalet dairisi» dep atilidu. adalet dairiiside yaki jembiride hem dunyaning hem döletning tüzimi adalet bilen bashlinip, adalet bilen tamamlinidighan halqilargha oxshitilidu. dunyaning salametlikini we dölet tüzümlirini belgileydighan tunji halqa adalet bolup hésablinidu. ikkinchi halqida dunya, tamliri dölettin shekillengen bir baghqa yaki baghchigha oxshitilidu. üchinchi halqa döletni retke salidighan qanun bolup hésablinidu. tötinchi halqida hökümran bolmay turup qanunni qoghdighili bolmaydighanliqi bildürülidu. beshinchi haliqida esker bolmay turup hökümdarning döletke ige chiqalmaydighanliqi tekitlinidu. bu chemberning kéyinki halqisida bolsa, mal (yeni, baj) bolmisa, eskerlerni toplighili bolmaydighanliqi, malni toplighuchiningmu xelq ikenliki eskertilidu. adalet jembirining axiriqi halqisida bolsa, eng desleptige oxshash yene adalet qattiq tekitlinidu. chünki baj tölelishi üchün belgilik kirimge ige bolghan xelqni hökümetke itaet qilishqa öndeydighan nerse adalettur. sheyx edebalining «insanlarni yashatqinki, dölet yashisun» dégen sözi, insan, adalet we dölet otturisidiki munasiwetlerning jewhirige oxshaydu.

bügünki künde yer shari xaraktérlik tüzüm jiddiy soal yaritiwatqan bolsa, xuddi jumhur reis rejep tayyip erdoghan éytqandek birleshken döletler teshkilatining qurulmisining islah qilinishi teqezza qilinwatqan bolsa, héchqandaq jawabkarliqi yoq turughluq bigunah insanlar adaletsizlik tüpeylidin bir qitedin yene bir qitege köchüshke mejburliniwatqan bolsa, démek dunyaning tüzimi bundaq kétewirelmeydu, dégenlik bolidu.

charisizliqtin ölüp ketken bowaqlardin eger gunahliri néme idi? dep soralghanda ularning béridighan jawabi pütün insaniyetke we hemmimizge nisbeten éghir xijalet we eng éghir numus emesmu?!

derweqe, jumhur reis rejep tayyip erdoghanning adalet jembirini tekitlishi, pütün dunyaning hazirqi zulumlarning astida qalmasliqi üchün gherbnimu qutquzushni meqset qilghan bir muhim chaqiriqtur. chünki büyük seljuqiylar weziri nizamul mülkning 1000 yil ilgiri éytqinigha oxshash «kültür bilen belki, biraq zulum bilen dölet put térep turalmaydu»

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر