адаләт даириси (авазлиқ)

дунйа көзники (40)

адаләт даириси (авазлиқ)

адаләт даириси

дунйа көзники (40)

«адаләт даириси»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «адаләт даириси» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

*** *** **** ****

алдинқи һәптә нийу йоркта өткүзүлгән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 73нөвәтлик омумий кеңиши йиғинида, дунйа рәһбәрлири бир йәргә җәм болди. америка пирезиденти доналд трампниң йәр шарилишишқа қарши икәнликигә даир байанати, фирансийә пирезиденти макронниң трампқа җаваб болидиған шәкилдә йәр шари характерлиқ һәмкарлиқни илгири сүриши, түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң «дунйа бәштин бүйүк» дегән сөзини тәкитләп, адаләткә чақириқ қилиши, йеңи зеландийә баш министири ардерн ханимниң омумий кеңәшкә 3 айлиқ бовиқини биргә елип келиши... қатарлиқлар рәһбәрләр йиғининиң хатрилиримиздә қалдурғанлири болди. 

биз бүгүнки пирограммимизда омумий кеңәштә алдинқи пиланға чиққан темиларни әмәс, бәлки җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң адаләт чақириқи үстидә тохталмақчимиз. әрдоған кона бир исламий термин йаки әнәниси һсаблинидиған «адаләт даириси» ни әскәртип, йәр шари характерлик адаләт бошлуқиға һәмминиң диққитини тартти. әрдоған мундақ деди:

«биз мәдәнийитимиздә <адаләт даириси> дәп атайдиған, җәмийәт, қанун, дөләт башқуруш усули, дөләт күчи, иқтисад вә адаләт оттурисидики мунасвәтләрниң әң тоғра шәкилдә орнитилип, ишқа селинишини асас қилидиған бир җәмбәр бар. һәммиси бир биригә мунасивәтлик болған бу җәмбәрниң һалқилири бүгүнки дунйаниң нурғун җайлирида парчә парчә қилинип ташланған әһвалда турмақта. бүгүнки дунйаниң сийасий, иҗтимаий вә иқтисадий муқимсизлиқниң чаңгилида толғиниватқанлиқиниң сәвәбиму дәл мушу. һәммимизниң хатириҗәм вә бихәтәр кәлгүси үчүн инсанийәтниң адаләт издиниши билән башланған күрәшлирини, адаләтниң бәрпа қилиниши билән нәтиҗиләндүрүштә утуққа еришиш мәҗбурийтимиз бар. бүгүнки дунйадики әң бай 62 кишиниң мал мүлки омумий дунйа нопусиниң тәхминән йеримиға, йәни 3 милйард 600 милйон инсанниң омумий мал мүлкигә тәң келиду, демәк бу йәрдә бир мәсилә бар дегәнлик болиду»

*** * *** ** ****** ******* ***

җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң бу адаләт чақириқини техиму чүшүнүш үчүн алди билән йеқинқи дәвр ғәрб әллири қиммәт қарашлириниң тәрәққийатиға қарап чиқишқа тоғра келиду.

 2дунйа урушидин кейин кишилик һоқуқ, әркинлик, вә баравәрлик... дегәнгә охшаш терминларниң чемпийони болған ғәрб дунйаси мана бүгүнки күндә бу қиммәт қарашлардин толиму тиз узақлашмақта. ғәрб әллиридә көчмәнләргә вә мусулманларға қилиниватқан адаләтсизликләр адәттики бир ишқа айланмақта. ирқпәрәс партийәләрниң авазға еришиш нисбитиниң йуқири көтүрүлиши, партийәләрниң һакимийәтни бөлишишлири вә бу арқилиқ чәт әлләргә қаритилған нәпрәтләрниң көпийиши, әмдиликтә мәсилә қатарида көрүлмәйдиған болди. һәтта бәзи ғәрб дөләтлиридә сийасий партийәләр пәқәт панаһланғучиларға қарши шоарлири арқилиқла һакимийәт бешиға келәләйдиған әһвал шәкилләнмәктә. йавропа иттипақиға әза дөләтләр панаһланғучиларға пәқәтла чегра бихәтәрлики нуқтисидин қаримақта вә буниң үчүн мәхсус армийә қурмақта. панаһланғучилар өз дөләтлиридә өлүп түгисә йаки пүтүн инсанийәтниң виҗдани болуватқан түркийәгә охшаш дөләтләрдә қалидиғанла болса, ғәрб дунйасиға нисбәтән һечқандақ мәсилә болмиған әһвалға айланмақта. шуңа бүгүнки күндә йәр шари характерлик инсаний қимммәт қарашларни ғәрбкә қарши илгири сүрүш керәклик йеңи бир дунйаға бурулмақтимиз.

түркийә нуқтисидин қарайдиған болсақ, һәм етиқадимизниң, һәм мәдәнийитимизниң әң нуқтилиқ қиммәт қариши вә термини адаләттур.  чүнки адаләт алдинқи урунда турғандила әркинликму, баравәрликму униңға тәң муҗәссәмләшкән болиду. әсирләрдин буйан бизгә йол башчи болуп келиватқан вә барлиқ мәһкимилиримиздә йезип есилған «адаләт дөләтниң асасидур» дегән сөз әслидә, «дөләт пәқәтла мал мүлүк вә маддий нәрсә әмәс, адаләт түзүмидур» дегәнлик болиду. адаләтниң еһтийаҗи әнәнимиздә «адаләт даириси», нишани вә әмәлий иҗра қилиниши билән системилашқан болиду. «адаләт даириси»؛ адаләт билән башлинип, адаләт билән тамамлинидиған, сийасий, иҗтимаий, һәрбий, малийә, сода вә иқтисадий бир түзүлминиң сиситемилашқан шәклидур.

йүсүп хас һаҗипниң 1069йили йезип қалдурған «қутадғу билик» намлиқ әсири, кинализадә әли әпәндиниң 1564йили йазған «әхлақи алийә» намлиқ шаһ әсәри қатарлиқ түрк - ислам әнәнисиниң нурғунлиған муһим әсәрлиридә, адаләт тәкитлиниду. бизниң әнәнимиздә һәммә нәрсиниң асасий адаләт икәнликигә, адаләт бәрпа қилинмиған әһвалда, дөләтниңму пут терәп туралмайдиғанлиқиға, хәлқ турмушиниңму хошаллиққа игә болалмайдиғанлиқиға болған қәтий ишәнч, қараш вә позитсийә «адаләт даириси» дәп атилиду. адаләт даириисидә йаки җәмбиридә һәм дунйаниң һәм дөләтниң түзими адаләт билән башлинип, адаләт билән тамамлинидиған һалқиларға охшитилиду. дунйаниң саламәтликини вә дөләт түзүмлирини бәлгиләйдиған тунҗи һалқа адаләт болуп һесаблиниду. иккинчи һалқида дунйа, тамлири дөләттин шәкилләнгән бир бағқа йаки бағчиға охшитилиду. үчинчи һалқа дөләтни рәткә салидиған қанун болуп һесаблиниду. төтинчи һалқида һөкүмран болмай туруп қанунни қоғдиғили болмайдиғанлиқи билдүрүлиду. бәшинчи һалиқида әскәр болмай туруп һөкүмдарниң дөләткә игә чиқалмайдиғанлиқи тәкитлиниду. бу чәмбәрниң кейинки һалқисида болса, мал (йәни, баҗ) болмиса, әскәрләрни топлиғили болмайдиғанлиқи, мални топлиғучиниңму хәлқ икәнлики әскәртилиду. адаләт җәмбириниң ахириқи һалқисида болса, әң дәсләптигә охшаш йәнә адаләт қаттиқ тәкитлиниду. чүнки баҗ төләлиши үчүн бәлгилик киримгә игә болған хәлқни һөкүмәткә итаәт қилишқа өндәйдиған нәрсә адаләттур. шәйх әдәбалиниң «инсанларни йашатқинки, дөләт йашисун» дегән сөзи, инсан, адаләт вә дөләт оттурисидики мунасивәтләрниң җәвһиригә охшайду.

бүгүнки күндә йәр шари характерлик түзүм җиддий соал йаритиватқан болса, худди җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған ейтқандәк бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қурулмисиниң ислаһ қилиниши тәқәзза қилинватқан болса, һечқандақ җавабкарлиқи йоқ туруғлуқ бигунаһ инсанлар адаләтсизлик түпәйлидин бир қитәдин йәнә бир қитәгә көчүшкә мәҗбурлиниватқан болса, демәк дунйаниң түзими бундақ кетәвирәлмәйду, дегәнлик болиду.

чарисизлиқтин өлүп кәткән бовақлардин әгәр гунаһлири немә иди? дәп соралғанда уларниң беридиған җаваби пүтүн инсанийәткә вә һәммимизгә нисбәтән еғир хиҗаләт вә әң еғир нумус әмәсму?!

дәрвәқә, җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң адаләт җәмбирини тәкитлиши, пүтүн дунйаниң һазирқи зулумларниң астида қалмаслиқи үчүн ғәрбниму қутқузушни мәқсәт қилған бир муһим чақириқтур. чүнки бүйүк сәлҗуқийлар вәзири низамул мүлкниң 1000 йил илгири ейтқиниға охшаш «күлтүр билән бәлки, бирақ зулум билән дөләт пут терәп туралмайду»

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر