süriye qeyerge kétip baridu? (awazliq)

dunya közniki (37)

süriye qeyerge kétip baridu? (awazliq)

süriye qeyerge kétip baridu?

dunya közniki (37)

«süriye qeyerge kétip baridu?»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «süriye qeyerge kétip baridu?» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

*** *** *** *** *** *** *** **** ***** *

süriyediki urush 7yiligha qedem qoyghandimu pütün rehimsizliki bilen dawamlashmaqta. astane muzakirliride «toqunushsiz rayon» dep belgilengen 4 rayondin birsi hésablinidighan idlibke esed qisimliri we rusiyening qiliwatqan hujumliri dunya küntertipidin orun almaqta. xelqara jamaetchilik pütün soghuqqanliq bilen goya birer kino yaki tiléwéziye tiyartirining sinariyelirini sözlishiwatqandek, bu hujumlardin kéyin qanche milyon insanning yürt makanliridin ayrilip qalidighanliqini, hujum qilghuchilarning ximiyelik qoral ishlitidighan yaki ishletmeydighanliqini talash - tartish qilmaqta. xuddi yürekliri tashqa aylinip qalghandek, perwasizliq, wijdansizliq we pisent qilmasliq bilen muamile qilmaqta.

astane muzakirilirining terepliri bolghan türkiye, iran we rusiye aldinqi hepte téhranda bir yerge jem boldi. idlib we omumen qilip éytqanda, süriyening kelgüsi muzakire qilindi. téhrandiki aliy yighinni, «gherb dunyasi yiraqtin naxsha oquwatqan, xelqara jamaetchilik we organlarning éghizini yumuwalghan bir dunyada, türkiyening süriyeliklerni qetliamdin qutquzush üchün qandaq yalghuz qalghanliqining we yalghuz özige tayinip qandaq mertlerje küresh qiliwatqanliqining roshen pakiti boldi» déyishke bolidu. türkiye we rusiyening melumati bolmastin, iran terepning muzakirilerni nex meydandin ulap tarqitishi, bu heqiqetni xuddi uchuq untulup qalghan mikrofungha oxshash yalingachlanghan halda pütün dunyaning yene bir qétim körüshi we anglishigha seweb boldi. epsuski, muzakirlerde bashqa rehberlerdin süriye xelqi düch kéliwatqan insaniyetke xilap pajielerge qayghurush xaraktérlik birer jümlinimu angliyalmiduq. jumhur reis rejep tayyip erdoghan bir qanche qétim urush toxtitishning neqeder muhimliqini tilgha aldi. türkiyening asasliq köp qismi süriye xelqidin teshkil tapqan texminen 4 yérim milyon kishige sahibxanliq qilwatqanliqini éytti. wehalenki türkiyemu nurghunlighan döletlerge oxshash süriye xelqige chégrasini we isnaniyetke qelb derwazisini taqiwalalayti. bir qanche ming panahlanghuchini körüp, yawropa ittipaqining qimmet qarashlirigha, kishilik hoquqqa, «erkinlik, barawerlik, qérindashliq» desturlirigha pisentmu qilmastin, köchmenlerdin nepretlinish siyasiti arqiliq hakimiyet béshigha ötüshning ghémini qilip yüriwatqan yawropa ittipaqi döletlirige oxshash muamile qilalaytti.

lékin türkiye undaq qilmidi we qilalmaytti. türkiyeni ulardin perqliq qilghan uning tarixi, wijdani we insaniyetke dair mesuliyetchanliq tuyghusi bolup, shunga u döletlerge oxshash muamile qilalmaytti we qilmaytti.

*** *** ** ** ****** ** *****

süriyediki urushning 7yilida her qaysi tereplerning mewqeside epsuski körenerlik birer özgirish bolmidi.  rusiye süriyediki baziliri arqiliq aq déngizdiki tesirini kücheytish, qirim, giroziye, ukraina mesilisi bilen emes, téximu uzaq rayunlarda gherp bilen hepilishish meqsitide, esed qisimlirining yénida orun élishni dawamlashturmaqta.

iran bolsa, rayon xaraktérlik kéngeymichilik siyasitini süriyedimu dawamlashturmaqta. diniy rehber eli hamaniygha yéqinliqi bilen tonulghan téhran parlamént ezasi eli riza zakaining «3 ereb döliti bügünki künde iranning alqinida we islam inqilabigha sadiq. yemennning paytexti senamu iran inqilabigha qétilip 4ereb paytexti boldi» dégen sözliri iranning rayondiki kéngeymichilikini éniq otturigha qoymaqta. 

liwan, iraq, yemen we süriyening bu paytextliri téhran parlamént ezasi eli riza zakaining éytqinidek zadi qanchilik iranning alqinida? buni bilmeymen. biraq bu döletlerdiki ـözgirishler, rayon xelqining éqiwatqan qan we yüz bergen pajielerge iranni jawabkar dep qaraydighanliqini körsitip bermekte. iraqning 2chong shehiri we eng muhim port shehiri besradimu köpinchisi shie bolghan xelqning irangha qarshi kochilargha chiqip namayish qilishi, iran konsulxanisigha ot qoyup bérishi, iranning kéngeymichiliki kirgen döletlerge qoldurghan izliri nuqtisidin tolimu ibretlik ehwal. shuningdek süriye xelqining dunyaning shunche uzaq uchrilirigha kétiwatqan turughluq, irangha birmu panalanghuchining barmasliqimu, iranning mezhepperest éniqlimilirigha, qoshnidarchiliqigha we insaniy qimmet qarashlirigha dair qilchimu ümidi yoqliqini namayan qilip bermesmu?

süriye urushinng arqisidiki eng achquchluq rolgha ige asasliq dölet her halda israiliye bolsa kérek. israiliye rayondiki reqiblirining hemmisining ajizlap kétishi üchün urushning mumkin qeder uzun dawamlishishigha dair eng bashtin tartipla yer astidin jimjit siyaset yürgüzmekte. bu siyaset؛ israiliyening chégralirini, siyonist yehudiylarning «wede qilinghan zémin» idiologiyesi dairiside, türkiyening sherqiy jenubinimu öz ichige alghan atalmish «wede qilinghan zémin» gha qeder kéngeytishni aldin pilanlighan «büyük israiliye» istratégiyesige mas kélidu. éniqki, eng bashtin tartipla mushundaq siyasetlerni tereqqiy qildurmaqta.  

amérikining süriye siyasiti bolsa, israiliyedin ayrim emes. amérika daésh tehditi yoqutulghan turughluq p k k p y d térroluq teshkilatigha her türlük qoral bilen pewquadde yardem qilishni dawamlashturmaqta. bu yardemning iranni chemberge élish üchün qilinghanliqini ilgiri sürmekte.  türkiyeni bölushni nishan qilghan we türkiye chégrasini boydin boyigha taqiwalidighan p k k p y d térrorluq döliti qurulushi üchün qiliniwatqan yardemni peqetla iranni chemberge élish bilen izahlash mumkinmu? yaki bu térrroluq karidori israiliyening uzun muddetlik nishanlirigha yétishi üchün échilghan yolmu?

emdi yawropagha kelsek, ashqun ongchilarning tesirini kücheytken we yawropa döletlirini esir alghan bir weziyette, birdin bir ghémi bir qanche süriyelik panahlanghularchiningmu döletlirige kelmeslikidinla ibaret bolmaqta. ehwal bu iken, ejiba yawropa ittipaqi we eza döletlirining süriye üchün birer siyasiti barliqini tilgha élish mumkinmu? 

**** *** ** **** ***** *** ***

shunisi éniqki, amérika israiliyeni merkez qilghan ottura sherq siyasetliridin waz kechmügiche, yawropa ittipaqimu emeli ijrasi bolmighan quruq wedilerdin halqip ötüp, konkért qedemlerni tashlimighuche, süriyede rusiye we iranning yardimi astidiki esed qisimlirining urush toxtitishini kütüsh bimeniliktur. süriye xelqi öz dölitide yaki türkiyede turiwéridighanla bolsa, yawropa ititipaqi bilen amérikigha nisbeten süriye mesilisi anche chong mesile hésablanmay kétiwéridu, xalas.

mana süriyede pütün dunyaning közige körsitip turup itnik qirghinchiliq élip bérilmaqta. süriyening nopus qurulmisi özgertilmekte. süriye hökümti we qollighuchiliri, yene bezide gherb döletlirimu alqinigha kirgüzmekji bolghan sheherlerning térroristlarning makanigha aylanghanliqini ilgiri sürüp, u yerlerni bombardiman qilmaqta. 

buning netijiside milyonlighan xelq yürt makanlirini tashlap chiqip kétishke mejbur bolmaqta. undaqta milyonlighan insanning biraqla térrorchi bolup kétishini oylash mumkinmu? buningdiki birdin bir meqset étnik tazilash élip bérish we sheherlerning nopus qurulmisini özgertish bolmay néme? eger meqset térrorluq teshkilatlirigha qarshi urush qilish bolsa, buning birdin bir yoli térrorchilarni we bigunah gishilerni ayrip olturmastin, pütün sheherdiki xelqni birlikte yoqitishmidu?

urushning bedilini türkiyege oxshash insaniyetning ghémini yeydighanlar töleydighan süriyediki bu paskina urush axirlishishi lazim. yarilirini téngish üchün uzun yillarghiche dawamlishidighan qedemlerning tashlinalishi üchün bolsimu bu urush axirlishiishi lazim. bu urushta bombilar bilen térik köydürüliwatqan bowaqlarning zadi néme gunahi bar? yüreklirimiz bombardiman astida qalmasliq üchün dölitidin qéchip, déngizda tunjuqup ölgen yene qanchilighan aylan buwaqlarning pajiesige berdashliq béreleydu?

insaniyet tarixida ni ni zalimlar kélip ketti. idiamin, sitalin, mawzidung, polpot, gétlér, mussoluni, konkunch iwan, robéspérre, kont drakula, ehli selib we hejjaj dunyadiki zalimlaning aldinqi qatardikiliri idi. biraq tarixta héchqandaq zulum menggülük bolmidi. haman bir küni qilghan zulumliri zalimlarning béshigha bala boldi. qisqa waqit ichide bolmisimu uzun mezgilde her daim zulumgha uchrighuchilar ghelibe qildi. bügün bu zulumlar hemmeylen teripidin bilinip lenetliniwatqan bolsa, melum mezgildin kéyin insanperwerlikning choqum ghelibe qilidighanliqidindur. chünki bulangchilar dunyagha hökümran bolalmaydu.

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر