сүрийә қәйәргә кетип бариду? (авазлиқ)

дунйа көзники (37)

сүрийә қәйәргә кетип бариду? (авазлиқ)

сүрийә қәйәргә кетип бариду?

дунйа көзники (37)

«сүрийә қәйәргә кетип бариду?»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «сүрийә қәйәргә кетип бариду?» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

*** *** *** *** *** *** *** **** ***** *

сүрийәдики уруш 7йилиға қәдәм қойғандиму пүтүн рәһимсизлики билән давамлашмақта. астанә музакирлиридә «тоқунушсиз район» дәп бәлгиләнгән 4 райондин бирси һесаблинидиған идлибкә әсәд қисимлири вә русийәниң қиливатқан һуҗумлири дунйа күнтәртипидин орун алмақта. хәлқара җамаәтчилик пүтүн соғуққанлиқ билән гойа бирәр кино йаки тилевезийә тийартириниң синарийәлирини сөзлишиватқандәк, бу һуҗумлардин кейин қанчә милйон инсанниң йүрт маканлиридин айрилип қалидиғанлиқини, һуҗум қилғучиларниң химийәлик қорал ишлитидиған йаки ишләтмәйдиғанлиқини талаш - тартиш қилмақта. худди йүрәклири ташқа айлинип қалғандәк, пәрвасизлиқ, виҗдансизлиқ вә писәнт қилмаслиқ билән муамилә қилмақта.

астанә музакирилириниң тәрәплири болған түркийә, иран вә русийә алдинқи һәптә теһранда бир йәргә җәм болди. идлиб вә омумән қилип ейтқанда, сүрийәниң кәлгүси музакирә қилинди. теһрандики алий йиғинни, «ғәрб дунйаси йирақтин нахша оқуватқан, хәлқара җамаәтчилик вә органларниң еғизини йумувалған бир дунйада, түркийәниң сүрийәликләрни қәтлиамдин қутқузуш үчүн қандақ йалғуз қалғанлиқиниң вә йалғуз өзигә тайинип қандақ мәртләрҗә күрәш қиливатқанлиқиниң рошән пакити болди» дейишкә болиду. түркийә вә русийәниң мәлумати болмастин, иран тәрәпниң музакириләрни нәх мәйдандин улап тарқитиши, бу һәқиқәтни худди учуқ унтулуп қалған микрофунға охшаш йалиңачланған һалда пүтүн дунйаниң йәнә бир қетим көрүши вә аңлишиға сәвәб болди. әпсуски, музакирләрдә башқа рәһбәрләрдин сүрийә хәлқи дүч келиватқан инсанийәткә хилап паҗиәләргә қайғуруш характерлик бирәр җүмлиниму аңлийалмидуқ. җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған бир қанчә қетим уруш тохтитишниң нәқәдәр муһимлиқини тилға алди. түркийәниң асаслиқ көп қисми сүрийә хәлқидин тәшкил тапқан тәхминән 4 йерим милйон кишигә саһибханлиқ қилватқанлиқини ейтти. вәһаләнки түркийәму нурғунлиған дөләтләргә охшаш сүрийә хәлқигә чеграсини вә иснанийәткә қәлб дәрвазисини тақивалалайти. бир қанчә миң панаһланғучини көрүп, йавропа иттипақиниң қиммәт қарашлириға, кишилик һоқуққа, «әркинлик, баравәрлик, қериндашлиқ» дәстурлириға писәнтму қилмастин, көчмәнләрдин нәпрәтлиниш сийасити арқилиқ һакимийәт бешиға өтүшниң ғемини қилип йүриватқан йавропа иттипақи дөләтлиригә охшаш муамилә қилалайтти.

лекин түркийә ундақ қилмиди вә қилалмайтти. түркийәни улардин пәрқлиқ қилған униң тарихи, виҗдани вә инсанийәткә даир мәсулийәтчанлиқ туйғуси болуп, шуңа у дөләтләргә охшаш муамилә қилалмайтти вә қилмайтти.

*** *** ** ** ****** ** *****

сүрийәдики урушниң 7йилида һәр қайси тәрәпләрниң мәвқәсидә әпсуски көрәнәрлик бирәр өзгириш болмиди.  русийә сүрийәдики базилири арқилиқ ақ деңиздики тәсирини күчәйтиш, қирим, гирозийә, украина мәсилиси билән әмәс, техиму узақ райунларда ғәрп билән һәпилишиш мәқситидә, әсәд қисимлириниң йенида орун елишни давамлаштурмақта.

иран болса, район характерлик кеңәймичилик сийаситини сүрийәдиму давамлаштурмақта. диний рәһбәр әли һаманийға йеқинлиқи билән тонулған теһран парламент әзаси әли риза закаиниң «3 әрәб дөлити бүгүнки күндә иранниң алқинида вә ислам инқилабиға садиқ. йәмәннниң пайтәхти сәнаму иран инқилабиға қетилип 4әрәб пайтәхти болди» дегән сөзлири иранниң райондики кеңәймичиликини ениқ оттуриға қоймақта. 

ливан, ирақ, йәмән вә сүрийәниң бу пайтәхтлири теһран парламент әзаси әли риза закаиниң ейтқинидәк зади қанчилик иранниң алқинида? буни билмәймән. бирақ бу дөләтләрдики ـөзгиришләр, район хәлқиниң еқиватқан қан вә йүз бәргән паҗиәләргә иранни җавабкар дәп қарайдиғанлиқини көрситип бәрмәктә. ирақниң 2чоң шәһири вә әң муһим порт шәһири бәсрадиму көпинчиси шиә болған хәлқниң иранға қарши кочиларға чиқип намайиш қилиши, иран консулханисиға от қойуп бериши, иранниң кеңәймичилики киргән дөләтләргә қолдурған излири нуқтисидин толиму ибрәтлик әһвал. шуниңдәк сүрийә хәлқиниң дунйаниң шунчә узақ учрилириға кетиватқан туруғлуқ, иранға бирму паналанғучиниң бармаслиқиму, иранниң мәзһәппәрәст ениқлимилириға, қошнидарчилиқиға вә инсаний қиммәт қарашлириға даир қилчиму үмиди йоқлиқини намайан қилип бәрмәсму?

сүрийә урушинң арқисидики әң ачқучлуқ ролға игә асаслиқ дөләт һәр һалда исраилийә болса керәк. исраилийә райондики рәқиблириниң һәммисиниң аҗизлап кетиши үчүн урушниң мумкин қәдәр узун давамлишишиға даир әң баштин тартипла йәр астидин җимҗит сийасәт йүргүзмәктә. бу сийасәт؛ исраилийәниң чегралирини, сийонист йәһудийларниң «вәдә қилинған земин» идиологийәси даирисидә, түркийәниң шәрқий җәнубиниму өз ичигә алған аталмиш «вәдә қилинған земин» ға қәдәр кеңәйтишни алдин пиланлиған «бүйүк исраилийә» истратегийәсигә мас келиду. ениқки, әң баштин тартипла мушундақ сийасәтләрни тәрәққий қилдурмақта.  

америкиниң сүрийә сийасити болса, исраилийәдин айрим әмәс. америка даеш тәһдити йоқутулған туруғлуқ п к к п й д терролуқ тәшкилатиға һәр түрлүк қорал билән пәвқуаддә йардәм қилишни давамлаштурмақта. бу йардәмниң иранни чәмбәргә елиш үчүн қилинғанлиқини илгири сүрмәктә.  түркийәни бөлушни нишан қилған вә түркийә чеграсини бойдин бойиға тақивалидиған п к к п й д террорлуқ дөлити қурулуши үчүн қилиниватқан йардәмни пәқәтла иранни чәмбәргә елиш билән изаһлаш мумкинму? йаки бу террролуқ каридори исраилийәниң узун муддәтлик нишанлириға йетиши үчүн ечилған йолму?

әмди йавропаға кәлсәк, ашқун оңчиларниң тәсирини күчәйткән вә йавропа дөләтлирини әсир алған бир вәзийәттә, бирдин бир ғеми бир қанчә сүрийәлик панаһланғуларчиниңму дөләтлиригә кәлмәсликидинла ибарәт болмақта. әһвал бу икән, әҗиба йавропа иттипақи вә әза дөләтлириниң сүрийә үчүн бирәр сийасити барлиқини тилға елиш мумкинму? 

**** *** ** **** ***** *** ***

шуниси ениқки, америка исраилийәни мәркәз қилған оттура шәрқ сийасәтлиридин ваз кәчмүгичә, йавропа иттипақиму әмәли иҗраси болмиған қуруқ вәдиләрдин һалқип өтүп, конкерт қәдәмләрни ташлимиғучә, сүрийәдә русийә вә иранниң йардими астидики әсәд қисимлириниң уруш тохтитишини күтүш бимәниликтур. сүрийә хәлқи өз дөлитидә йаки түркийәдә туриверидиғанла болса, йавропа ититипақи билән америкиға нисбәтән сүрийә мәсилиси анчә чоң мәсилә һесабланмай кетивериду, халас.

мана сүрийәдә пүтүн дунйаниң көзигә көрситип туруп итник қирғинчилиқ елип берилмақта. сүрийәниң нопус қурулмиси өзгәртилмәктә. сүрийә һөкүмти вә қоллиғучилири, йәнә бәзидә ғәрб дөләтлириму алқиниға киргүзмәкҗи болған шәһәрләрниң террористларниң маканиға айланғанлиқини илгири сүрүп, у йәрләрни бомбардиман қилмақта. 

буниң нәтиҗисидә милйонлиған хәлқ йүрт маканлирини ташлап чиқип кетишкә мәҗбур болмақта. ундақта милйонлиған инсанниң бирақла террорчи болуп кетишини ойлаш мумкинму? буниңдики бирдин бир мәқсәт етник тазилаш елип бериш вә шәһәрләрниң нопус қурулмисини өзгәртиш болмай немә? әгәр мәқсәт террорлуқ тәшкилатлириға қарши уруш қилиш болса, буниң бирдин бир йоли террорчиларни вә бигунаһ гишиләрни айрип олтурмастин, пүтүн шәһәрдики хәлқни бирликтә йоқитишмиду?

урушниң бәдилини түркийәгә охшаш инсанийәтниң ғемини йәйдиғанлар төләйдиған сүрийәдики бу паскина уруш ахирлишиши лазим. йарилирини теңиш үчүн узун йилларғичә давамлишидиған қәдәмләрниң ташлиналиши үчүн болсиму бу уруш ахирлишииши лазим. бу урушта бомбилар билән терик көйдүрүливатқан бовақларниң зади немә гунаһи бар? йүрәклиримиз бомбардиман астида қалмаслиқ үчүн дөлитидин қечип, деңизда тунҗуқуп өлгән йәнә қанчилиған айлан бувақларниң паҗиәсигә бәрдашлиқ берәләйду?

инсанийәт тарихида ни ни залимлар келип кәтти. идиамин, ситалин, мавзидуң, полпот, гетлер, муссолуни, конкунч иван, робесперрә, конт дракула, әһли сәлиб вә һәҗҗаҗ дунйадики залимланиң алдинқи қатардикилири иди. бирақ тарихта һечқандақ зулум мәңгүлүк болмиди. һаман бир күни қилған зулумлири залимларниң бешиға бала болди. қисқа вақит ичидә болмисиму узун мәзгилдә һәр даим зулумға учриғучилар ғәлибә қилди. бүгүн бу зулумлар һәммәйлән тәрипидин билинип ләнәтлиниватқан болса, мәлум мәзгилдин кейин инсанпәрвәрликниң чоқум ғәлибә қилидиғанлиқидиндур. чүнки булаңчилар дунйаға һөкүмран болалмайду.

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر