türkiye-rusiyening nöwettiki munasiwiti

tetqiqatchi jan ajunning témigha munasiwetlik analizi

türkiye-rusiyening nöwettiki munasiwiti

türkiye bilen rusiye arisida yéngi dewir

türkiye bilen rusiye arisida 2015-yili ayropilan kirizisi yüz berdi. bu kirizis bir mehel dawamlashti, zor tirishchanliqlar netijiside ikki dölet munasiwiti tüzeldi. qaytidin eslige kelgen ikki dölet munasiwiti téz sürette küchiyip siyasiy, iqtisadiy, herbiy we diplomatik sahelerde muhim özgirishler meydangha keldi.türkiye bilen rusiye arisidiki munasiwetlerning küchiyishide ikki dölet lidérlirining arisidiki alahide munasiwet, ortaq dölet menpeetliri we amérikining yéqinqi mezgillerdiki siyasetliridin her ikki döletning biaram bolushi qatarliqlar muhim rol oynidi. ikki dölet arisidiki nurghun sahede hemkarliq kücheygen bolsimu, biraq bezi sahede yenila pikir oxshimasliqliri dawamlashmaqta.

rusiye pirézidénti wiladimir putinning türkiye-rusiye munasiwetlirining barghanche küchiyiwatqanliqini bildürüp «türkiye bilen munasiwitimiz hem barghanche chongqurlashmaqta hemde dairisi kéngeymekte»déyishi emeliyette türkiye-rusiye munasiwitining  nöwettiki ehwalini qisqiche xulasilap béridu. ikki dölet arisida bolupmu énérgiye we iqtisadiy sahelerdiki munasiwetlerning küchiyishi muhim ehmiyetke ige. rusiyening sabiq maliye ishliri ministiri zadornowning «türkiye bilen rusiyening iqtisadiy munasiwiti küchlük, türkiye rusiyening 10 chong soda shirikliridin biridur»dégen sözidin ikki dölet arisida qandaq munasiwet barliqini körüp yételmeymiz. rusiye fédératip tamozhna idarisining bildürüshiche, bu yilning deslepki yérimida rusiye türkiyening tötinchi chong soda shiriki bolghan. ikki dölet arisidiki soda hejimi bolsa 13 mliyard 300 milyon dollargha yetken.  

rus sayahetchilirining türkiyege sayahet qilishqa kélishi ikki dölet munasiwetliri nuqtisidin muhim ehmiyetge ige. derweqe, rusiyedin türkiyege kélidighan sayahetchi sanining yildin-yilgha éship bérishining tolimu xushalinarliq ish ikenlikini éytqan chawushoghlu, bu yil ichidila 6 milyon rus sayahetchini kütüwélishtin memnunluq hés qilghanliqlirini bildürdi. énérgiye saheside ikki dölet teripidin birlikte élip bériliwatqan akkuyu yadro éléktr istansisi we türk éqimigha oxshash muhim layiheler bar. akkuyu yadro éléktr istansisi tamamlinip chiqsa türkiyening énérgiye éhtiyajining %10i bu istansa arqiliq qamdilidu. akuyu éléktr istansisi yildin-yilgha zoriyip bériwatqan türkiye iqtisadining énérgiye éhtiyajini kapaletke ige qilidu. oxshashla türk éqimi layihesimu türkiyening énérgiye éhtiyajining bir qismini qamdash bilen birge, melum derijide türkiyening énérgiye bixeterlikini kapalet astigha alidu. türk éqimi layihesini kelgüside balqan rayonlirighiche kéngeytish pilanlanmaqta.

énérgiye we iqtisadiy hemkarliqtin sirt rusiye bilen türkiye arisidiki herbiy hemkarliqmu kücheymekte. bolupmu türkiyening rusiyedin « s- 400» tipliq hawa mudapie sistémilirini sétiwélishi ikki dölet munasiwetlirini chongqurlashturmaqta. pat yéqinda bu hawa mudapie sistémiliri türkiyege tapshurup bérilidu. rusiye dölet mudapie sanaiti shirkiti rostéxning xelqara hemkarliq we rayonluq siyaset ishliri mudiri wiktor kiladow «s-400 tipliq hawa mudapie sistémiliri kélishimining ikki dölet arisidiki herbiy téxnikiliq hemkarliqni kücheytish üchün muhim qedem hésablinidighanliqini tekitlimekchimen, bashqa sanaet saheliridimu hemkarliq munasiwitimizni kücheyteleydighanliqimizgha ishinimen»dégenidi.

türkiye-rusiye munasiwitining küchiyishidin hemmidin bek amérika biaram bolmaqta. türkiyening rusiyedin «s-400 » tipliq hawa mudapie sistémilirini sétiwélishi sewebidin amérika dairiliri türkiyeni türkiyemu shirik bolghan « F-35» tipliq hujumchi ayropilanlarni türkiyege sétip bérishni toxtitish bilen tehdit saldi. tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghluning türkiye üchün « s-400» tipliq hawa mudapie sistémilirini sétiwélishining qandaqtur tallash yoli emeslikini belki zörüriyet ikenlikini eskertip bayanat bérishi, bu ishning mahiyitini körsitip béridu. shimaliy atlantik ehdi teshkilati-natogha eza döletler türkiye  hawa mudapie sistémilirini shunche telep qilsimu türkiyege sétip bérishni ret qilmaqta. buningdin sirt, türkiye bilen amérika arisida fethullahchi térrorluq teshkilati, p k k –y p g we pop birunson kirizislirining yüz bérishi sewebidin, ikki nato ezasining munasiwiti buzuldi. amérika pirézidénti donald trampning türkiyege émbargo qoyushni qarar qilishi ikki dölet munasiwitini téximu keskinleshtürdi. türkiye tashqi ishlar ministiri  mewlüt chawushoghluning moskwada «türkiye bilen rusiyening nöwettiki munasiwiti bezilerni biaram qilmaqta»dégen mezmunda bayanat bérishini bu nuqtidin chüshinish kérek.

türkiye-rusiye munasiwetliri yaxshi terepke qarap yüzliniwatqan bolsimu, yenila ikki dölet arisida bezi muhim sahelerde pikir oxshimasliqi dawamlashmaqta. bolupmu süriye mesiliside türkiye bilen rusiye astana muzakiriliri dairiside birlikte heriket qiliwatqan bolsimu, lékin yenila muhim sahelerde zor ixtilap mewjut. rusiye esed hakimiyitige idlibke hujum qilishigha ruxset qilip qollighan teqdirde türkiye éghir musapirlar kirizisige duch kélidu. türkiye rusiyening qirimni mejburiy zéminigha qoshuwélip qirim türklirige yolgha qoyup kéliwatqan siyasitige qarshi chiqmaqta. yene kélip türkiye bilen ukraina arisida mudapie sanaitige oxshash bezide sahelerde hemkarliq munasiwiti kücheymekte. türkiye ukraina mesiliside rusiyening siyasitini qollimaydu. qisqisi, türkiye bilen rusiye arisidiki munasiwet qanchilik küchiyip kétishidin qetiynezer türkiye yenila natoning bir ezasidur.


خەتكۈچ: rusiye , türkiye , süriye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر