түркийә-русийәниң нөвәттики мунасивити

тәтқиқатчи җан аҗунниң темиға мунасивәтлик анализи

түркийә-русийәниң нөвәттики мунасивити

түркийә билән русийә арисида йеңи дәвир

түркийә билән русийә арисида 2015-йили айропилан киризиси йүз бәрди. бу киризис бир мәһәл давамлашти, зор тиришчанлиқлар нәтиҗисидә икки дөләт мунасивити түзәлди. қайтидин әслигә кәлгән икки дөләт мунасивити тез сүрәттә күчийип сийасий, иқтисадий, һәрбий вә дипломатик саһәләрдә муһим өзгиришләр мәйданға кәлди.түркийә билән русийә арисидики мунасивәтләрниң күчийишидә икки дөләт лидерлириниң арисидики алаһидә мунасивәт, ортақ дөләт мәнпәәтлири вә америкиниң йеқинқи мәзгилләрдики сийасәтлиридин һәр икки дөләтниң биарам болуши қатарлиқлар муһим рол ойниди. икки дөләт арисидики нурғун саһәдә һәмкарлиқ күчәйгән болсиму, бирақ бәзи саһәдә йәнила пикир охшимаслиқлири давамлашмақта.

русийә пирезиденти виладимир путинниң түркийә-русийә мунасивәтлириниң барғанчә күчийиватқанлиқини билдүрүп «түркийә билән мунасивитимиз һәм барғанчә чоңқурлашмақта һәмдә даириси кеңәймәктә»дейиши әмәлийәттә түркийә-русийә мунасивитиниң  нөвәттики әһвалини қисқичә хуласилап бериду. икки дөләт арисида болупму енергийә вә иқтисадий саһәләрдики мунасивәтләрниң күчийиши муһим әһмийәткә игә. русийәниң сабиқ малийә ишлири министири задорновниң «түркийә билән русийәниң иқтисадий мунасивити күчлүк, түркийә русийәниң 10 чоң сода шириклиридин биридур»дегән сөзидин икки дөләт арисида қандақ мунасивәт барлиқини көрүп йетәлмәймиз. русийә федератип таможна идарисиниң билдүрүшичә, бу йилниң дәсләпки йеримида русийә түркийәниң төтинчи чоң сода ширики болған. икки дөләт арисидики сода һәҗими болса 13 млийард 300 милйон долларға йәткән.  

рус сайаһәтчилириниң түркийәгә сайаһәт қилишқа келиши икки дөләт мунасивәтлири нуқтисидин муһим әһмийәтгә игә. дәрвәқә, русийәдин түркийәгә келидиған сайаһәтчи саниниң йилдин-йилға ешип беришиниң толиму хушалинарлиқ иш икәнликини ейтқан чавушоғлу, бу йил ичидила 6 милйон рус сайаһәтчини күтүвелиштин мәмнунлуқ һес қилғанлиқлирини билдүрди. енергийә саһәсидә икки дөләт тәрипидин бирликтә елип бериливатқан аккуйу йадро електр истансиси вә түрк еқимиға охшаш муһим лайиһәләр бар. аккуйу йадро електр истансиси тамамлинип чиқса түркийәниң енергийә еһтийаҗиниң %10и бу истанса арқилиқ қамдилиду. акуйу електр истансиси йилдин-йилға зорийип бериватқан түркийә иқтисадиниң енергийә еһтийаҗини капаләткә игә қилиду. охшашла түрк еқими лайиһәсиму түркийәниң енергийә еһтийаҗиниң бир қисмини қамдаш билән биргә, мәлум дәриҗидә түркийәниң енергийә бихәтәрликини капаләт астиға алиду. түрк еқими лайиһәсини кәлгүсидә балқан районлириғичә кеңәйтиш пиланланмақта.

енергийә вә иқтисадий һәмкарлиқтин сирт русийә билән түркийә арисидики һәрбий һәмкарлиқму күчәймәктә. болупму түркийәниң русийәдин « s- 400» типлиқ һава мудапиә системилирини сетивелиши икки дөләт мунасивәтлирини чоңқурлаштурмақта. пат йеқинда бу һава мудапиә системилири түркийәгә тапшуруп берилиду. русийә дөләт мудапиә санаити ширкити ростехниң хәлқара һәмкарлиқ вә районлуқ сийасәт ишлири мудири виктор киладов «s-400 типлиқ һава мудапиә системилири келишиминиң икки дөләт арисидики һәрбий техникилиқ һәмкарлиқни күчәйтиш үчүн муһим қәдәм һесаблинидиғанлиқини тәкитлимәкчимән, башқа санаәт саһәлиридиму һәмкарлиқ мунасивитимизни күчәйтәләйдиғанлиқимизға ишинимән»дегәниди.

түркийә-русийә мунасивитиниң күчийишидин һәммидин бәк америка биарам болмақта. түркийәниң русийәдин «s-400 » типлиқ һава мудапиә системилирини сетивелиши сәвәбидин америка даирилири түркийәни түркийәму ширик болған « F-35» типлиқ һуҗумчи айропиланларни түркийәгә сетип беришни тохтитиш билән тәһдит салди. ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуниң түркийә үчүн « s-400» типлиқ һава мудапиә системилирини сетивелишиниң қандақтур таллаш йоли әмәсликини бәлки зөрүрийәт икәнликини әскәртип байанат бериши, бу ишниң маһийитини көрситип бериду. шималий атлантик әһди тәшкилати-натоға әза дөләтләр түркийә  һава мудапиә системилирини шунчә тәләп қилсиму түркийәгә сетип беришни рәт қилмақта. буниңдин сирт, түркийә билән америка арисида фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати, п к к –й п г вә поп бирунсон киризислириниң йүз бериши сәвәбидин, икки нато әзасиниң мунасивити бузулди. америка пирезиденти доналд трампниң түркийәгә ембарго қойушни қарар қилиши икки дөләт мунасивитини техиму кәскинләштүрди. түркийә ташқи ишлар министири  мәвлүт чавушоғлуниң москвада «түркийә билән русийәниң нөвәттики мунасивити бәзиләрни биарам қилмақта»дегән мәзмунда байанат беришини бу нуқтидин чүшиниш керәк.

түркийә-русийә мунасивәтлири йахши тәрәпкә қарап йүзлиниватқан болсиму, йәнила икки дөләт арисида бәзи муһим саһәләрдә пикир охшимаслиқи давамлашмақта. болупму сүрийә мәсилисидә түркийә билән русийә астана музакирилири даирисидә бирликтә һәрикәт қиливатқан болсиму, лекин йәнила муһим саһәләрдә зор ихтилап мәвҗут. русийә әсәд һакимийитигә идлибкә һуҗум қилишиға рухсәт қилип қоллиған тәқдирдә түркийә еғир мусапирлар киризисигә дуч келиду. түркийә русийәниң қиримни мәҗбурий земиниға қошувелип қирим түрклиригә йолға қойуп келиватқан сийаситигә қарши чиқмақта. йәнә келип түркийә билән украина арисида мудапиә санаитигә охшаш бәзидә саһәләрдә һәмкарлиқ мунасивити күчәймәктә. түркийә украина мәсилисидә русийәниң сийаситини қоллимайду. қисқиси, түркийә билән русийә арисидики мунасивәт қанчилик күчийип кетишидин қәтийнәзәр түркийә йәнила натониң бир әзасидур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر