soda urushliri dolquni we dunya iqtisadining yönilish belgilesh urunushliri

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «soda urushliri dolquni we dunya iqtisadining yönilish belgilesh urunushliri» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz.

soda urushliri dolquni we dunya iqtisadining yönilish belgilesh urunushliri

soda urushliri dolquni we dunya iqtisadining yönilish belgilesh urunushliri

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «soda urushliri dolquni we dunya iqtisadining yönilish belgilesh urunushliri» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz. 

dunya iqtisadi soda urushliri we amérika qoshma ishtatlirining émbargolirining kölenggisi astida tolimu heriketchan jeryanlarni bashtin kechürmekte. dunya sodisidiki mewjut yirikchilikning shundaqla amérika qoshma ishtatlirining dollar arqiliq hasil qilghan iqtisadiy küchidin siyasiy wasite süpitide paydilinish istratégiyesining dawamlishiwatqanliqini körmektimiz. gerche amérika bu pozitsiyesige tayinip iqtisadiy sahediki üstünlükini saqlap qélishni nishan qiliwatqan bolsimu, émbargolargha duchar bolghan döletlerning naraziliqidin, dunya iqtisadining bashqa küchlirining amérika nopuzigha qarshi hemkarliqni kücheytip, istratégiyelik shérikchilik ornitishqa teyyar ikenliki chiqipla turidu.

türkiye qatarliq xelqara sehnidiki aktiyorlarning bu musapige qandaq muamile qilidighanliqi nahayiti muhim bir mesile hésablinidu. chünki, dunyadiki bashqa turaqsizliqlarning soda sürkilishliri bilen bir yerge jem bolushi, nöwette hem döletler hem xelqaraliq meblegh salghuchilarning yönilish belgilishi aldidiki ghayet zor bir tosuq bolup qalmaqta.

dunya iqtisad sehniside sürkilish küchlük boluwatqan mushundaq bir peytte, türkiyemu amérika qoshma ishtatlirining iqtisadiy émbargolirigha duch kelgen döletler qataridin orun aldi. amérikining türkiyedin import qilidighan polat we alyumindin alidighan tamozhna béjini ikki hessige chiqirish qarari, soda urushi dolqunini türkiyegimu kéngeytishning pilanlanghanliqining roshen namayandisidur.

yene bir tereptin, qisqa waqit ichidila dollarning qimmitining örlep kétishi we bu ehwalning iqtisadiy körsetküchler nuqtisidin héchqandaq izahatining bolmasliqi, amérika qoshma ishtatlirining türkiyege qarshi maliye saheside bir iqtisadiy urushni dawamlashturmaqchi bolghanliqigha isharet qilidu. elwette, türkiye bu xil émbargolargha qarita hem istratégiyelik orni hem küchlük makroiqtisadiy körsetküchliri sayisida aldi bilen öz rayonida, arqidin xelqara sehnide hemkarliq we diyalog ornitish yolini tallap, bu musapide iqtisadqa yetküzülgüsi ziyanni eng töwen chekke chüshürüsh üchün tirishchanliq körsetmekte.

rayonning muhim aktiyorlirining biri hésablinidighan rusiyege kélidighan bolsaq, bu yerde ikki dölet munasiwetlirini chongqurlashturush yolida yéqinqi mezgillerde ehmiyetlik qedemlerning tashlanghanliqi diqqetni tartidu. rusiye nöwette amérika qoshma ishtatlirining émbargolirigha duch kelgen bir dölet bolush süpitide türkiye bilen küchlük shérikchiliklerni ornatmaqta. mushu künlerde rusiye iqtisadining küntertipidimu émbargolarning iqtisadqa körsitidighan tesirini bir terep qilish we rublining qimmitini yoqitip qoyushining aldini élish yolida tashlinidighan qedemler bar. bashqiche qilip éytqanda, her ikki dölet dunya iqtisadidiki amérika amili peyda qilghan mesililerge chare tépishqa tirishmaqta. eslide del mushundaq sharaitta, ikki terep munasiwetliride nahayiti muhim orunda turup kéliwatqan soda we maliye saheside tashlinidighan herbir qedem halqiliq ehmiyetke ige. shunga aldimizdiki musapide meyli soda hejimini ashurush bolsun, meyli maliye saheside shérikchilik ornitish jehette bolsun, ijabiy we sijil siyasetlerni yolgha qoyushqa éhtiyaj bar.

amérika oxshash usulda émbargo yürgüzüwatqan yene bir dölet – iranningmu iqtisadiy menide muhasirige élinghanliqini éytishimiz mumkin. amérika qoshma ishtatliri iran bilen tüzülgen yadro kélishimidin bir tereplime halda chékingendin kéyin, kélishimge terep bashqa döletlerningmu oxshash pozitsiyede bolushini kütken bolsimu könglidikidek ünümge érishelmigenidi. gerche bu jehette yawropa ittipaqigha eza döletlerdin köngüldikidek pozitsiyege érishelmigen bolsimu, xususiylar igilikidiki sahelerning iran baziridin mueyyen miqdarda chékingenliki körüldi.

nihayitide bu émbargolarning yawropaghimu zerbe bérish éhtimalliqi bar. chünki, türkiye we rusiyege oxshash yawropa bilen qoyuq soda munasiwiti bolghan hetta özara mas qurulmigha ige dölet iqtisadlirida körülidighan herqandaq bir mesilide yawropa iqtisadining tesirge uchrimasliqi mumkin emes. shu wejidin aldimizdiki musapide yawropa ittipaqi döletliri bilen bolghan yéqin alaqini dawamlashturush eqilge muwapiq yol hésablinidu.

axirida 7 – séntebirde téhranda chaqirilidighan rusiye, iran we türkiye üch terep bashliqlar yighinida, astana musapisi we süriye kirizisi söhbetliri bilen birge, soda urushliri we iqtisadiy émbargolarningmu küntertipke kélishi kütülmekte. émbargolargha duch kelgen bu üch dölet yaqlaydighan istratégiye, belki iqtisadiy sahediki yéngi tüzüm izdesh tirishchanliqlirining chiqish éghizi bolup qélishi mumkin.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر