идлиб түгүни

2011 – йилдин буйан изчил давамлишиватқан сүрийә киризисидә өктичиләрниң ахирқи қәләсигә айлинип қалған идлиб түгүни.

идлиб түгүни

идлиб түгүни

түркийә авази радийоси: 2011 – йилдин буйан изчил давамлишиватқан сүрийә киризисидә идлиб райони өктичиләрниң ахирқи қәләсигә айланди. идлибтин башқа йәнә, идлибниң әтрапидики ғәрбий вә җәнубий һәләб билән бирликтә шималий һама вә шималий лазқийәдики түркмән тағлири әтрапини қоршап туридиған бу саһә бәшшар әсәд һакимийитигә қарши уруш қиливатқан өктичиләрниң қол илкидики ахирқи район һесаблиниду.

өктичиләрниң һәләб, шәрқий ғутә, дирә, кунәйтра вә шималий һумус қатарлиқ районларни қолдин берип қойуши идлибтики өктичиләрниң мәвҗудийитини техиму муһим һалға кәлтүрди.

«астана басқучи» даирисидә нопуси тәхминән  3 милйонға йәткән идлиб «тоқунушмаслиқ райони» ға дахил қилинди. түркийә русийә вә иран билән һасил қилған «астана келишими» даирисидә шәкилләндүргән 12 көзитиш нуқтиси районниң тәқдири җәһәттин наһайити зор әһмийәткә игә.

идлиб районидики өктичиләр пат - пат өзара тоқунушмақта. өктичиләр идеологийәлик ихтилаплардин сирт йәнә, нопузға еришиш қайнимиға петип қалмақта. райондики йеқинқи өзгиришләргә асасән идлибтә «һәйәт тәһрир шам» вә «миллий азадлиқ алдинқи сепи» дин ибарәт икки лагердин сөз ечиш мумкин.

«һәйәт тәһрир шам» америка қошма иштатлири тәрипидин террорлуқ тәшкилати дәп қарилиду. «миллий азадлиқ алдинқи сепи» ни болса түркийә изчил қоллап кәлмәктә. «һәйәт тәһрир шам» «астана басқучи» ниң сиртида қалған, «миллий азадлиқ алдинқи сепи» болса «астана басқучи» ниң бир парчисидур.

идлибтә бәшшар әсәд һакимийити билән өктичиләр районға мудахилә қилиш үчүн баһанә қилип көрситидиған радикал гуруппилар бардур. түркийә болса сийасий паалийәтләр арқилиқ бу гуруппиларниң бир тәрәп қилиниши үчүн давамлиқ тиришчанлиқ көрсәтмәктә.

идлиб «астана басқучи» даирисидә «тоқунушмаслиқ райони» сүпитидә қобул қилинған болушиға қаримай бәшшар әсәд һакимийити вә иттипақдашлири идлибни биваситә кәң даирилик һуҗум нишани қилидиғанлиқлири тоғрулуқ байанатларни беришкә башлиди.

идлибкә қилинғуси һәрқандақ бир һәрбий һәрикәт түркийәгә нисбәтән чоң хирис тәшкил қилиду. бирләшкән дөләтләр тәшкилати сүрийә алаһидә вәкили стаффан де мистура бу һәқтә елан қилған байанатида, шәрқий ғутә сенарийәси тәкрарланған тәқдирдә, шәрқий ғутәдә инсаний тирагедийәниң техиму еғирлишип кетидиғанлиқини тәкитлиди.

идлиб вә әтрапидики өктичиләрниң бир тәрәп қилиниши түркийәниң контироллуқидики африн, әзиз, әлбаб, җәраблус қатарлиқ районларғиму биваситә тәһдит салидиған һаләтни кәлтүрүп чиқириду.

бәшшар әсәд һакимийитиниң мәвҗут һәрбий иқтидари идлибқа қарита кәң даирилик бир һәрбий һәрикәтниң пәқәт русийәниң мақуллуши вә һәрикәткә дахил болуши биләнла ишқа ашидиғанлиқини көрситиду.

түркийә билән русийәниң сүрийә саһәсидики мәвҗут нопузлири вә икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр, москваниң әнқәрәгә биваситә тәһдит салидиған бундақ бир қәдәмни ташлаш еһтималлиқини йоққа чиқириду.

бирақ районға қилиниватқан һава бомбардиманлири «астана басқучи»арқилиқ һасил қилинған келишимгә қарита ишәнчкә зийан йәткүзүп, районниң вәзийитини муқимсизлаштурмақта.

идлибкә һәрбий һәрикәт елип берилиш еһтималлиқиға қарита түркийәниң «көзтиш нуқтилири» ға алдимиздики басқучта бәшшар әсәд һакимийити билән бәшшар әсәд һакимийитини қоллиғучи күчләр тәрипидин мудахилә қилинишқа орунулуши мумкин. һалбуки, түркийә шәкилләндүргән 12 һәрбий нуқта арқилиқ районға қуруқлуқтин һуҗум қилинишниң алди елинған.

бәшшар әсәд һакимийитиниң идлибкә кәң көләмлик һәрбий һәрикәт қозғашқа һәрбий иқтидариниң йәтмәйдиғанлиқи вә бу даиридә тамамән болупму русийә билән иранға беқинди икәнлики һәммигә айан.

русийә билән иранниң мақуллуқидин өтмәй туруп, русийәниң контироллуқи астидики бәшшар әсәд һакимийитиниң идлибкә һуҗум қилиш қарариниң әмәлийләшмәйдиғанлиқини ейтиш мумкин. бу нуқтидин елип ейтқанда, русийәниң мақуллуқидин өтмигән вә кәң даирилик йардимигә еришәлмигән тәқдирдә, бәшшар әсәд һакимийитиниң идлибкә һуҗум қилиш қарариниң һечнемигә әсқаймайдиғанлиқини көрүвалғили болиду.

түркийә идлиб мәсилисидә руслар билән елип бериватқан музакириләр арқилиқ тәхминән 3 милйон пуқра йашаватқан районни чоң инсаний палакәттин қутқузуш үчүн наһайити зор тиришчанлиқ көрситиватиду. русийә вә бәшшар әсәд һакимийитигә қарашлиқ һава армийәси қисимлириниң районға қарши елип бериватқан һава һуҗумлириға қарши сүрийә һава тәвәликидә әмәлийәт җәһәттин тақабил туруш мумкин болмиғанлиқтин, түркийә дипломатик йоллар арқилиқ һава һуҗумлирини имканийәтниң баричә азайтишқа тиришмақта.

буниңдин башқа йәнә, радикал тәшкилатларниң идлибтики мәвҗудийәтлирини азайтип русийә вә бәшшар әсәд һакимийитиниң районға қарита һава һуҗумлири үчүн илгири сүрүватқан баһанилириниң йоққа чиқирилишиға тоғра келиду.

сүрийәдики тоқунушларға хатимә бериш вә «астана басқучи» ниң ахирлишип, сийасий җәһәттин үнүмлүк нәтиҗигә еришиш үчүн, түркийәниң өктичиләрни бирләштүрүши наһайити зор әһмийәткә игә. шуниң билән бир вақитта, түркийәниң бәшшар әсәд һакимийити вә иттипақдашлирини идлибкә қарита таҗавузчилиқ позитсийәсидин ваз кәчтүрүши вә һава һуҗумлирини тохтитиши наһайити муһимдур.

бирақ бәшшар әсәд һакимийити идлибтики өктичиләрни йоқитип, һәрбий җәһәттин сүрийә өктичилири билән инқилабий күчләрни тамамән бир тәрәп қилишни нишан қиливандәк қилиду.

«астана басқучи» вә «сочи басқучи» даирисидә ишлиниватқан «йеңи асасий қанун» түзүш хизмити вә ташланғуси башқа қәдәмләр арқилиқму бәшшар әсәд һакимийитигә давамлиқ бесим ишлитиш мумкин.

түркийәгә нисбәтән идлибни қоғдаш, мусапирлар еқинидин өзини қоғдаштин, «фират қалқини» намлиқ һәрбий һәрикәт райони вә «зәйтун шехи» һәрбий һәрикити районидики нопузиғичә, бөлгүнчи террорлуқ тәшкилати п к к ниң сүрийәдики гумаштиси п й д/й п г гә қарши елип бериватқан  күрәштин сүрийәниң келәчикигә алақидар музакириләрдә сөз саһиби болушқичә кәң даиридә наһайити зор әһмийәткә игә.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر