türkiye we xitayning ottura asiyagha qaratqan 2 periqliq dölet déplomatiyesi (awazliq)

türkiyening tashqi siyasitige nezer (34)

türkiye we xitayning ottura asiyagha qaratqan 2 periqliq dölet déplomatiyesi (awazliq)

türkiye we xitayning ottura asiyagha qaratqan 2 periqliq dölet déplomatiyesi

türkiye we xitayning ottura asiyagha qaratqan 2 periqliq dölet déplomatiyesi

türkiyening tashqi siyasitige nezer (34)

(doktor jemil doghach ipek)

 

türkiye awazi radiyosi: «türkiyening tashqi siyasitige nezer» namliq pirogrammimizgha qizghin qarshi alimiz. dölet déplomatiyesi ottura asiya rayonida muhim bir tashqi siyaset wastisi hésablinidu. shunga bu heptilik pirogrammizda türkiye bilen xitayning ottura asiyadiki dölet déplomatiyesi paaliyetlirini analiz qilmaqchimiz. töwende ata türk uniwérsitéti xelqara munasiwetler fakultéti tetqiqatchisi doktor jemil doghach ipekning mesilige munaswetlik analizini diqqitinglargha sunimiz.

***** ** * ** ** * *** *** * ***

derweqe, xitay ottura asiyani tarixtin béri özining tesiri dairisidiki rayon dep qarap kelmekte. iqtisadi tereqqiyati bilen birge énérgiye éhtiyajimu téz yuqiri örligen xitaygha nisbeten ottura asiya öz nöwitide yene, (döliting gheribdiki ayghur aptonom rayoni bilen chégridash bolghanliqi sewebidin) bixeterlik siyasetliri nuqtisidinmu intayim muhim hésablinidu. shunga xitayning rusiye bilen shangxey hemkarliq teshkilatini boylighan halda ortaq bir ottura asiya siyasiti bardek qilidu. biraq ikki dölet otturisida zor derijide bir iqtisadiy hakümranliq kürishi dawamlashmaqta.

türkiyening rayongha qaratqan omumiy siyasiti bolsa, rayondiki döletlerning musteqil, siyasi we iqtisadi muqimliqqa ige, özara we qoshnilar ara hemkarliq ichide, xelqara bilen bir pütünlükke ige bolghan shundaqla démokratik qimmet qarashlarni özleshtürgen döletler bolush süpiti bilen mewjutluqini dawamlashturushini qollap quwwetleshtin ibarettur.  türkiye mana bu siyasiti arqiliq rayon döletlirining muhim shérikige aylandi. türkiyening rayongha qaratqan dölet déplomatiyesi paaliyetliri kültür, maarip, médiya we tereqqiyat yademliri etrapigha merkezleshken bolup, bu jehette tashlanghan tunji qedemlerning birsi, 1993yili xelqara türk kültüri teshkilati «TÜRKSOY» ning qurulushi boldi. türkiye ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistandin bashqa yene, shimaliy qibris türk jumhuriyiti, rusiye fédératsiyesige qarashliq 6 aptonom jumhuriyet, moldowagha qarashliq gagawuz aptonom jumhuriyitimu közetküchi dölet süpiti bilen xelqara kültür teshkilati «TÜRKSOY» gha eza boldi.

xitay rayonda yumshaq küchini tikleshke tirishmaqta. xitayning ottura asiyadiki menpeetlirini qoghdash üchün yolgha qoyghan siyasiy wastiliri bolsa, shangxey hemkarliq teshkilati, herbiy maniwérlar, térrorluqqa qarshi ortaq küresh, chégra rayoni soda saheliri, ottura asiya erkin soda sahesi, we yéngi yépek yoli layihesidin ibarettur. xitay teripidin yasalghan tebiiy gaz turubba liniyeliri, ottura asiyaning rayon xaraktéliq maslishishni kücheptip, bu yerdiki döletlerning musteqilliqigha biwaste tehdit shekillendürmidi. qazaqistan we türkmenistan xitayning néfit we tebiiy gaz turubba liniyeliri sayiside moskwagha bolghan béqinishini töwenletken boldi. xitayning 2020yilida, ottura asiyadin chiqidighan néfit we tebiiy gazning eng chong xiridarigha aylinishi mölcherlenmekte. qazaqistanda xitayning meblegh chiqirishi bilen qurulghan néfit pishshiqlap ishlesh zawutliriningmu rusiyening yéqilghu bilen teminleshtiki hökümdarliqini tartiwalidighanliqi texmin qilinmaqta.

xitay «dölet dépomatiyesi» términini shoar we teshwiqat xaraktérlik ishlitishke merkezleshken halda pozitsiye tutmaqta. xitayning bu saheside aldinqi qatarda paaliyet qiliwatqan organliri, dölet  axbarat ishxani we xelqara xitay tili kéngishi «HANBAN», bolup, u öz nöwitide yene kongzi insitétutliriningmu ana merkiziy hésablinidu. qedem qoyghanla jayda xitayche ögitish we xitay kültürini tonutush paalyetliri bilen shughullinidighan bu merkez, shuning bilen birge yene, oqush yardem puli tarqitish arqiliq xitaygha oqughuchi jelip qilishnimu nishan qilmaqta. oqughuchi almashturush pirogrammiliri we tarqitiwatqan herxil oqush yardem pulliri arqiliq her yili %75 i asiyaliqlardin terkip tapqan 150 mingdin köprek oqughuchining xitayda oqushqa kélishini ishqa ashurmaqta. buningdin bashqa yene, tashqi ishlar uniwérsitétini qurush arqiliq chet ellik déplomatiye xadimliri üchün 3 ayliq bilim ashurush pirogrammilirinimu yolgha qoymaqta. bu arqiliq rayonda kelgüsining siyasitini belgiligüleydighan déplomatlarning neziride xitaygha nisbeten ijabiy obraz yaritish meqset qilinmaqta.

türkiyemu rayon bilen bolghan munasiwetlerde maarip paaliyetlirige alahide ehmiyet biriwatqan bolup, 1992yilidin bügünge qeder türkiy jumhuriyetlerdin minglighan oqughuchini türkiyede oqutti. türk tilining omumlishishi üchün élip bériwatqan xizmetliri arqiliq türkiyening dölet déplomatiyesining muhim wastiliridin birsige aylanghan yünüs emre insitétuti astane we bakuni merkez qilghan halda rayonda paaliyetlirini dawamlashturmaqta. rayonda yene, türkiye maarip ministirliqigha qarashliq her xil telim - terbiye organlirimu bar. buninggha 1997yili qurulghan qirghizistan türkiye manas uniwérsitétimu qoshulup, bishkekte aktip paaliyet qilmaqta. türk dunyasining tunji dölet uniwérsitéti hésablinidighan ehmed yesiwi uniwérsitéti, oqu oqutush we tetqiqat xizmetlirini qazaqistandiki merkizidin idare qilmaqta.

yene bir terepte xitayning uyghur aptonom rayonidiki uyghularni bésim astida tutush üchün qiliwatqan ishliri xelqara médiya wastilirida köplep küntertipke kélip turmaqta. xitayning yene uyghur aptonom rayonida turushluq qazaq, qirghizlargha étibarliq muamile qilish arqiliq, irqiy ayrimchiliqni küshkürtüshke tirshiwatqanliqimu ilgiri sürülmekte. her xil oqush yardem puli teshwiqati bilen xitaygha teklip qilinghan ottura asiyaliq oqughuchilar asasen dégüdek uyghur aptonom rayonidiki uniwérsitétlargha urunlashturulmaqta. xitayning bu xil siyasetler arqiliq rayonning uyghur kimlikining tesirini eng töwen sewiyege chüshürüsh we ottura asiya bilen iqtisadiy maslishishchanliqni ishqa ashurup, yépek yoli layihesige asas sélish teyyarliqida ikenliki tekitlenmekte. hetta uyghur aptonom rayoni teshwiqat ishxanisi teripidin qurulghan we xitayning rayon heqqidiki teshwiqatini tarqitidighan tengritagh (tiyeshan) namliq tor bétimu türkche, rusche we uyghurche teshwiqatlar bilen shughullanmaqta.

türkiye maslashturush we tereqqiyat idarisi «TİKA»ning qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistanda yolgha qoyghan keng dairilik maarip, sehiye, sayahet, ormanchiliq, yéz igiliki we charwichiliq layiheliri mewjot.  2009yili 21 - marttin buyan tarqitishni dawamlashturuwatqan we türk dunyasining ortaq sadasi bolushni nishan qilghan «TRT Avaz» qanilimu türkiyening rayongha qaratqan muhim sélinmiliridin birsi hésablinidu. türkiye radiyo téléwiziye idarisigha qarashliq chet ellerge tarqitish bérish bashqarmisining xilmu xil türkiy tilliridiki (yeni, ezerbeyjanche, qazaqche, qirghizche, türkmenche, özbékche, tatarche we uyghurche) tarqitishlirini ishqa ashuruwatqan radiyo intérnét bölümlirimu bu sahediki muhim dölet déplomatiyesi wastisi bolmaqta.

xitay bolsa, qirghizistanda 15, qaziqstanda 4, özbékistatda 2 we tajikistada 1 kongzi insitétuni achqandin sirt, xitayning xelqaraliq radiyosi «CRI»mu yerlik tillardiki tarqitishliri bilen rayongha tesir körsitishni nishan qilmaqta.

qisqisi, xitay bilen türkiyening tejribilirini analiz qilghinimizda, xitayning biwaste dölet küchi bilen ottura asiyada dölet déplomatiyesini ishqa siliwatqanliqini körimiz. biraq türkiye bolsa, özining tarixiy ötmüshi we enenisidin ozuq alghan halda özige xas bashqiche ülge shekillendürüshke tirishmaqta.

**** **** ** ** *** *** ****

hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida ata türk uniwérsitéti xelqara munasiwetler fakultéti tetqiqatchisi doktor jemal doghach épekning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 

 

 

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر