түркийә вә хитайниң оттура асийаға қаратқан 2 пәриқлиқ дөләт депломатийәси (авазлиқ)

түркийәниң ташқи сийаситигә нәзәр (34)

түркийә вә хитайниң оттура асийаға қаратқан 2 пәриқлиқ дөләт депломатийәси (авазлиқ)

түркийә вә хитайниң оттура асийаға қаратқан 2 пәриқлиқ дөләт депломатийәси

түркийә вә хитайниң оттура асийаға қаратқан 2 пәриқлиқ дөләт депломатийәси

түркийәниң ташқи сийаситигә нәзәр (34)

(доктор җәмил доғач ипәк)

 

түркийә авази радийоси: «түркийәниң ташқи сийаситигә нәзәр» намлиқ пирограммимизға қизғин қарши алимиз. дөләт депломатийәси оттура асийа районида муһим бир ташқи сийасәт вастиси һесаблиниду. шуңа бу һәптилик пирограммизда түркийә билән хитайниң оттура асийадики дөләт депломатийәси паалийәтлирини анализ қилмақчимиз. төвәндә ата түрк университети хәлқара мунасивәтләр факултети тәтқиқатчиси доктор җәмил доғач ипәкниң мәсилигә мунасвәтлик анализини диққитиңларға сунимиз.

***** ** * ** ** * *** *** * ***

дәрвәқә, хитай оттура асийани тарихтин бери өзиниң тәсири даирисидики район дәп қарап кәлмәктә. иқтисади тәрәққийати билән биргә енергийә еһтийаҗиму тез йуқири өрлигән хитайға нисбәтән оттура асийа өз нөвитидә йәнә, (дөлитиң ғәрибдики айғур аптоном райони билән чегридаш болғанлиқи сәвәбидин) бихәтәрлик сийасәтлири нуқтисидинму интайим муһим һесаблиниду. шуңа хитайниң русийә билән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини бойлиған һалда ортақ бир оттура асийа сийасити бардәк қилиду. бирақ икки дөләт оттурисида зор дәриҗидә бир иқтисадий һакүмранлиқ күриши давамлашмақта.

түркийәниң районға қаратқан омумий сийасити болса, райондики дөләтләрниң мустәқил, сийаси вә иқтисади муқимлиққа игә, өзара вә қошнилар ара һәмкарлиқ ичидә, хәлқара билән бир пүтүнлүккә игә болған шундақла демократик қиммәт қарашларни өзләштүргән дөләтләр болуш сүпити билән мәвҗутлуқини давамлаштурушини қоллап қуввәтләштин ибарәттур.  түркийә мана бу сийасити арқилиқ район дөләтлириниң муһим шерикигә айланди. түркийәниң районға қаратқан дөләт депломатийәси паалийәтлири күлтүр, маарип, медийа вә тәрәққийат йадәмлири әтрапиға мәркәзләшкән болуп, бу җәһәттә ташланған тунҗи қәдәмләрниң бирси, 1993йили хәлқара түрк күлтүри тәшкилати «TÜRKSOY» ниң қурулуши болди. түркийә әзәрбәйҗан, қазақистан, қирғизистан, өзбекистан вә түркмәнистандин башқа йәнә, шималий қибрис түрк җумһурийити, русийә федератсийәсигә қарашлиқ 6 аптоном җумһурийәт, молдоваға қарашлиқ гагавуз аптоном җумһурийитиму көзәткүчи дөләт сүпити билән хәлқара күлтүр тәшкилати «TÜRKSOY» ға әза болди.

хитай районда йумшақ күчини тикләшкә тиришмақта. хитайниң оттура асийадики мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн йолға қойған сийасий вастилири болса, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати, һәрбий маниверлар, террорлуққа қарши ортақ күрәш, чегра райони сода саһәлири, оттура асийа әркин сода саһәси, вә йеңи йепәк йоли лайиһәсидин ибарәттур. хитай тәрипидин йасалған тәбиий газ турубба линийәлири, оттура асийаниң район характелиқ маслишишни күчәптип, бу йәрдики дөләтләрниң мустәқиллиқиға бивастә тәһдит шәкилләндүрмиди. қазақистан вә түркмәнистан хитайниң нефит вә тәбиий газ турубба линийәлири сайисидә москваға болған беқинишини төвәнләткән болди. хитайниң 2020йилида, оттура асийадин чиқидиған нефит вә тәбиий газниң әң чоң хиридариға айлиниши мөлчәрләнмәктә. қазақистанда хитайниң мәбләғ чиқириши билән қурулған нефит пишшиқлап ишләш завутлириниңму русийәниң йеқилғу билән тәминләштики һөкүмдарлиқини тартивалидиғанлиқи тәхмин қилинмақта.

хитай «дөләт депоматийәси» терминини шоар вә тәшвиқат характерлик ишлитишкә мәркәзләшкән һалда позитсийә тутмақта. хитайниң бу саһәсидә алдинқи қатарда паалийәт қиливатқан органлири, дөләт  ахбарат ишхани вә хәлқара хитай тили кеңиши «HANBAN», болуп, у өз нөвитидә йәнә коңзи инситетутлириниңму ана мәркизий һесаблиниду. қәдәм қойғанла җайда хитайчә өгитиш вә хитай күлтүрини тонутуш паалйәтлири билән шуғуллинидиған бу мәркәз, шуниң билән биргә йәнә, оқуш йардәм пули тарқитиш арқилиқ хитайға оқуғучи җәлип қилишниму нишан қилмақта. оқуғучи алмаштуруш пирограммилири вә тарқитиватқан һәрхил оқуш йардәм пуллири арқилиқ һәр йили %75 и асийалиқлардин тәркип тапқан 150 миңдин көпрәк оқуғучиниң хитайда оқушқа келишини ишқа ашурмақта. буниңдин башқа йәнә, ташқи ишлар университетини қуруш арқилиқ чәт әллик депломатийә хадимлири үчүн 3 айлиқ билим ашуруш пирограммилириниму йолға қоймақта. бу арқилиқ районда кәлгүсиниң сийаситини бәлгилигүләйдиған депломатларниң нәзиридә хитайға нисбәтән иҗабий образ йаритиш мәқсәт қилинмақта.

түркийәму район билән болған мунасивәтләрдә маарип паалийәтлиригә алаһидә әһмийәт бириватқан болуп, 1992йилидин бүгүнгә қәдәр түркий җумһурийәтләрдин миңлиған оқуғучини түркийәдә оқутти. түрк тилиниң омумлишиши үчүн елип бериватқан хизмәтлири арқилиқ түркийәниң дөләт депломатийәсиниң муһим вастилиридин бирсигә айланған йүнүс әмрә инситетути астанә вә бакуни мәркәз қилған һалда районда паалийәтлирини давамлаштурмақта. районда йәнә, түркийә маарип министирлиқиға қарашлиқ һәр хил тәлим - тәрбийә органлириму бар. буниңға 1997йили қурулған қирғизистан түркийә манас университетиму қошулуп, бишкәктә актип паалийәт қилмақта. түрк дунйасиниң тунҗи дөләт университети һесаблинидиған әһмәд йәсиви университети, оқу оқутуш вә тәтқиқат хизмәтлирини қазақистандики мәркизидин идарә қилмақта.

йәнә бир тәрәптә хитайниң уйғур аптоном районидики уйғуларни бесим астида тутуш үчүн қиливатқан ишлири хәлқара медийа вастилирида көпләп күнтәртипкә келип турмақта. хитайниң йәнә уйғур аптоном районида турушлуқ қазақ, қирғизларға етибарлиқ муамилә қилиш арқилиқ, ирқий айримчилиқни күшкүртүшкә тиршиватқанлиқиму илгири сүрүлмәктә. һәр хил оқуш йардәм пули тәшвиқати билән хитайға тәклип қилинған оттура асийалиқ оқуғучилар асасән дегүдәк уйғур аптоном районидики университетларға урунлаштурулмақта. хитайниң бу хил сийасәтләр арқилиқ районниң уйғур кимликиниң тәсирини әң төвән сәвийәгә чүшүрүш вә оттура асийа билән иқтисадий маслишишчанлиқни ишқа ашуруп, йепәк йоли лайиһәсигә асас селиш тәййарлиқида икәнлики тәкитләнмәктә. һәтта уйғур аптоном райони тәшвиқат ишханиси тәрипидин қурулған вә хитайниң район һәққидики тәшвиқатини тарқитидиған тәңритағ (тийәшан) намлиқ тор бетиму түркчә, русчә вә уйғурчә тәшвиқатлар билән шуғулланмақта.

түркийә маслаштуруш вә тәрәққийат идариси «TİKA»ниң қазақистан, қирғизистан, өзбекистан вә түркмәнистанда йолға қойған кәң даирилик маарип, сәһийә, сайаһәт, орманчилиқ, йез игилики вә чарвичилиқ лайиһәлири мәвҗот.  2009йили 21 - марттин буйан тарқитишни давамлаштуруватқан вә түрк дунйасиниң ортақ садаси болушни нишан қилған «TRT Avaz» қанилиму түркийәниң районға қаратқан муһим селинмилиридин бирси һесаблиниду. түркийә радийо телевизийә идарисиға қарашлиқ чәт әлләргә тарқитиш бериш башқармисиниң хилму хил түркий тиллиридики (йәни, әзәрбәйҗанчә, қазақчә, қирғизчә, түркмәнчә, өзбекчә, татарчә вә уйғурчә) тарқитишлирини ишқа ашуруватқан радийо интернет бөлүмлириму бу саһәдики муһим дөләт депломатийәси вастиси болмақта.

хитай болса, қирғизистанда 15, қазиқстанда 4, өзбекистатда 2 вә таҗикистада 1 коңзи инситетуни ачқандин сирт, хитайниң хәлқаралиқ радийоси «CRI»му йәрлик тиллардики тарқитишлири билән районға тәсир көрситишни нишан қилмақта.

қисқиси, хитай билән түркийәниң тәҗрибилирини анализ қилғинимизда, хитайниң бивастә дөләт күчи билән оттура асийада дөләт депломатийәсини ишқа силиватқанлиқини көримиз. бирақ түркийә болса, өзиниң тарихий өтмүши вә әнәнисидин озуқ алған һалда өзигә хас башқичә үлгә шәкилләндүрүшкә тиришмақта.

**** **** ** ** *** *** ****

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида ата түрк университети хәлқара мунасивәтләр факултети тәтқиқатчиси доктор җәмал доғач епәкниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 

 

 

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر