47 – yilida türkiye – xitay munasiwetliri (awazliq)

türkiyening tashqi siyasitige nezer (32)

47 – yilida türkiye – xitay munasiwetliri (awazliq)

47 – yilida türkiye – xitay munasiwetliri

türkiyening tashqi siyasitige nezer (32)

«47 – yilida türkiye – xitay munasiwetliri»

(doktor jemal doghach ipek)

hörmetlik radiyo anglighuchilar! bir qanche kün ilgiri türkiye jumhuriyiti bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisida déplomatik munaswet ornitilghanliqining 47xatire yili idi. bügünki pirogrammimizda, 47xatire yilidiki türkiye - xitay munaswetlirini analiz qilmaqchimiz. qéni emise diqqitinglar ata türk uniwérsitéti xelqara munasiwetler fakultéti tetqiqatchisi doktor jemal doghach ipekning meslige munasiwetlik «47 – yilida türkiye – xitay munasiwetliri» témiliq analizida bolsun!

**** ** *** *** ** ***** ** * ****

türkiye bilen xitay otturisidiki déplomatik munaswet 1971yili ornitilghan bolup, ikki dölet otturisidiki hemkarliq her ikki döletning sirtqa échilishi bilen bashlanghan iqtisadiy we siyasiy munasiwetlerni boylighan halda ilgirilidi. bolupmu 1980yilidin kéyin hemkarliqlirimizda heriketlinish bashlandi.

2010yilida türkiye bilen xitay otturisida istiratégiyelik hemkarliq kélishimi tüzüldi. 2010yilida istiratégiyelik hemkarliq sewiyesige chiqirilghan munasiwetler yéqinqi mezgillerde, yuqiri derijilik rehberlerning özara ziyaretlirining tesiride téz tereqqiy qilishqa bashlidi. biraq munasiwetlerni istiratégiyelik bir pilan ichide kétip baridu déyelmeymiz, elwette.

türkiye bilen xitay otturisidiki zoriyiwatqan iqtisadiy munasiwetlerning türkiye iqtisadigha ijabiy tesiri bolghanliqimu ras. biraq türkiyening xitay bilen bolghan tashqi sodisidiki qizil reqimi künsiri ashmaqta. türkiye 2016yilida xitaydin 25 milyard 400 milyon dollarliq mal émport qilip, xitaygha aran 2 milyard 400 milyon dollarliq mal éksport qilalidi. bu ehwal hergizmu bundaq dawamlishalmaydu.

türkiye xitay iqtisadiy munasiwetlirining küchiyishi we sijilliqqa ige bolushi üchün xitaydin türkiyege sélinidighan biwaste mebleghler éshishi lazim. bu nuqtida 2017yilida türkiye jumhur reisi rejep tayyip odoghan bilen hemrahliqidiki heyetning xitaydiki resmiy ziyariti jeryanida, türkiyening we xitayning shirketliri téxnikilarni ortaq tereqqiy qildurush üchün kélishimlerni imzalidi.

yéqinqi yillarda ikki dölet otturisidiki ziyaretler qoyuqlishishqa bashlidi. xitay we türkiye dölet erbaplirining özara ziyaretlirimu intayin qoyuqlashti. türkiye jumhur reisi rejep tayyip erdoghan 2017yilida xitayda ötküzülgen «bir belwagh, bir yol» aliy derijilik rehberler yighinigha qatnashti. türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu bolsa, 2017yil awghust éyining bashlirida sherqiy jenubiy asiya döletliri ittipaqi yighinidin ilgiri xitayni ziyaret qildi. jumhur reis rejep tayyip erdoghan ötken qétim yene islam hemkarliq teshkilatining nöwetchi reisi bolush süpiti bilen alahide teklip qilinghan 10 - nöwetlik 5 dölet (béraziliye, rusiye, hindistan, xitay we jenubiy afriqa) aliy derijilik rehber yighinigha qatnashti. erdoghan jenubiy afriqida ötküzülgen yighinda xitay dölet reisi shi jinping bilen ayrim uchrishish élip bardi. 

derweqe bügünki künde türkiye tashqi siyasette tallashlarni köpeytishni xalaydu. bu nuqtidin türkiye rehberliri xitay bilen bolghan munasiwetlerni tereqqiy qilidurushqa alahide ehmiyet bermekte. xitay rehberlermu türkiyeni ottura sherqning küch merkizi we «bir belwagh, bir yol» layihesi jehettin achquchluq rol oynaydighan dölet, dep qarimaqta. türkiye rehberliri türkiyening «ottura karidor» tirishchanliqining xitayning «bir belwagh, bir yol» layihesige tolimu maslishidighanliqini bildürmekte. chünki her ikki dölet qedimiy yépek yolini janlandurushni nishan qilmaqta.

türkiye xitayning yawropa bazirigha kiridighan yoli üstige jaylashqan bir dölet. türkiyening xitay bilen yawropa bazazlirini bir birige tutashturidighan yer shari xaraktérlik soda yoli zenjirining nuqtiliq halqisi we merkizige aylinishi xitaygha chong payda élip kélidu.

xitay türkiyege nisbeten gérmaniyedin qalsila dunya boyiche ikkinchi, yiraq sherqte bolsa, eng büyük soda shériki hésablinidu. 2016yilidin buyan xitay türkiyening mal ékisport qilidighan dölet riti boyiche, 19orunda, biraq türkiye mal émprot qilidighan döletler riti boyiche 1orunda turmaqta. shunisi éniqki bu yerde ikki dölet otturisidiki émport we ékisport sodisida éghir bir tengpungsizliq bar. munasiwetlerning tereqqiy qilishi üchün bu tengsizlik yéqin kelgüside choqum tüzitilishi lazim.

aldimizdiki mozgillerde xitayning öz - özige téximu ishengen halda téximu küchlük tashqi siyaset yürgizishi hergizmu kütülmigen ish bolmaydu. chünki shi chinping 2017yili 18öktebirde sözligen nutuqida, xitayning chong küch ikenlikini qanchilighan qétim ima qilip ötti. buningdin bashqa yene, xitayning kemsitilidighan künlerni alli burup arqida qaldurup qoyghanliqini we xitayning medeniyetke ige yershari xaraktérliq chong küchke aylinip, qaytidin boy körsitidighan waqtining kelgenlikini tekitlidi. xitay kommunistik partiyesining 19nöwetlik omumiy qurultiyida maqullanghan qararlar bilen bösüsh xaraktérlik terqqiyatqa hazirliniwatqanliqini, yéngi mezgilde turmush sewiyesi yükselgen, dunyagha téximu échilghan, küchlük we bay döletler bilen riqabetlishidighan, hetta nurghunlirining aldigha ötüp ktidighan, hem rayon xaraktérlik, hem yer shari xaraktérliq roli we tesiri kücheygen bir xitayning meydangha chiqidighanliqi ilgiri sürülgen idi.

türkiyemu gherbtiki ittipaqdishi amérika we yawropa ittipaqi bilen bolghan munasiwetlerde her xil mesililer chiqiwatqan bir peytte, shangxey hemkarliq teshkilatliri ezaliri bilen munasiwetlirini tereqqiy qildurmaqta. bu nuqtidin xitayning yer shari xaraktérliq siyaset we i iqtisadta éghirliqini namayan qilish siyasitini yolgha qoyushi, türkiye xitay hemkarliqidiki layihelerning köpiyishige yol échishi mumkin.

gherblik ittipaqdashlar bilen bolghan munasiwette mesililer körülüshke bashlighan bir mezgilde, xitay bilen iqtisadi, siyasi we herbiy munaswetlirini kücheytish türkiyenimu qizziqturiwatqan bir tallash bolup qalmaqta. türkiyening xitay bilen bolghan munasiwetlirini kücheytish tirishchanliqi, köp qutubluq bir dewrge özini maslashturushni meqset qilidu. bu öz nöwitide yene, türkiyening xelqara siyasette tallash amillirini köpeytish arzusining izhari hésablinidu. 

xitay bilen türkiye otturisidiki nazuk mesililerdin birsi, xitayning hakimiyiti astida yashaydighan oyghur türkliri mesilidur. xitay chong bir dölet bolushning teqqezzasi süpitide we türkiye bilen tereqqiy qilghan özara munasiwetlirining sayisida, uyghur türklirige qiliwatqan bésimlirini yéniklitishi lazim. eger buni emeliyleshtürgen teqdirde, türkiye bilen bolghan munasiwetliri tiz surette tereqqiy qilalaydu we uyghur türkliri ikki dölet otturisidiki munasiwetlerde achquchluq rol oyniyalaydu.

hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida atatürk uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti tetqiqatchisi doktor jemal doghach épekning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر