47 – йилида түркийә – хитай мунасивәтлири (авазлиқ)

түркийәниң ташқи сийаситигә нәзәр (32)

47 – йилида түркийә – хитай мунасивәтлири (авазлиқ)

47 – йилида түркийә – хитай мунасивәтлири

түркийәниң ташқи сийаситигә нәзәр (32)

«47 – йилида түркийә – хитай мунасивәтлири»

(доктор җәмал доғач ипәк)

һөрмәтлик радийо аңлиғучилар! бир қанчә күн илгири түркийә җумһурийити билән хитай хәлқ җумһурийити оттурисида депломатик мунасвәт орнитилғанлиқиниң 47хатирә йили иди. бүгүнки пирограммимизда, 47хатирә йилидики түркийә - хитай мунасвәтлирини анализ қилмақчимиз. қени әмисә диққитиңлар ата түрк университети хәлқара мунасивәтләр факултети тәтқиқатчиси доктор җәмал доғач ипәкниң мәслигә мунасивәтлик «47 – йилида түркийә – хитай мунасивәтлири» темилиқ анализида болсун!

**** ** *** *** ** ***** ** * ****

түркийә билән хитай оттурисидики депломатик мунасвәт 1971йили орнитилған болуп, икки дөләт оттурисидики һәмкарлиқ һәр икки дөләтниң сиртқа ечилиши билән башланған иқтисадий вә сийасий мунасивәтләрни бойлиған һалда илгирилиди. болупму 1980йилидин кейин һәмкарлиқлиримизда һәрикәтлиниш башланди.

2010йилида түркийә билән хитай оттурисида истиратегийәлик һәмкарлиқ келишими түзүлди. 2010йилида истиратегийәлик һәмкарлиқ сәвийәсигә чиқирилған мунасивәтләр йеқинқи мәзгилләрдә, йуқири дәриҗилик рәһбәрләрниң өзара зийарәтлириниң тәсиридә тез тәрәққий қилишқа башлиди. бирақ мунасивәтләрни истиратегийәлик бир пилан ичидә кетип бариду дейәлмәймиз, әлвәттә.

түркийә билән хитай оттурисидики зорийиватқан иқтисадий мунасивәтләрниң түркийә иқтисадиға иҗабий тәсири болғанлиқиму рас. бирақ түркийәниң хитай билән болған ташқи содисидики қизил рәқими күнсири ашмақта. түркийә 2016йилида хитайдин 25 милйард 400 милйон долларлиқ мал емпорт қилип, хитайға аран 2 милйард 400 милйон долларлиқ мал експорт қилалиди. бу әһвал һәргизму бундақ давамлишалмайду.

түркийә хитай иқтисадий мунасивәтлириниң күчийиши вә сиҗиллиққа игә болуши үчүн хитайдин түркийәгә селинидиған бивастә мәбләғләр ешиши лазим. бу нуқтида 2017йилида түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип одоған билән һәмраһлиқидики һәйәтниң хитайдики рәсмий зийарити җәрйанида, түркийәниң вә хитайниң ширкәтлири техникиларни ортақ тәрәққий қилдуруш үчүн келишимләрни имзалиди.

йеқинқи йилларда икки дөләт оттурисидики зийарәтләр қойуқлишишқа башлиди. хитай вә түркийә дөләт әрбаплириниң өзара зийарәтлириму интайин қойуқлашти. түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған 2017йилида хитайда өткүзүлгән «бир бәлвағ, бир йол» алий дәриҗилик рәһбәрләр йиғиниға қатнашти. түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу болса, 2017йил авғуст ейиниң башлирида шәрқий җәнубий асийа дөләтлири иттипақи йиғинидин илгири хитайни зийарәт қилди. җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған өткән қетим йәнә ислам һәмкарлиқ тәшкилатиниң нөвәтчи рәиси болуш сүпити билән алаһидә тәклип қилинған 10 - нөвәтлик 5 дөләт (беразилийә, русийә, һиндистан, хитай вә җәнубий африқа) алий дәриҗилик рәһбәр йиғиниға қатнашти. әрдоған җәнубий африқида өткүзүлгән йиғинда хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән айрим учришиш елип барди. 

дәрвәқә бүгүнки күндә түркийә ташқи сийасәттә таллашларни көпәйтишни халайду. бу нуқтидин түркийә рәһбәрлири хитай билән болған мунасивәтләрни тәрәққий қилидурушқа алаһидә әһмийәт бәрмәктә. хитай рәһбәрләрму түркийәни оттура шәрқниң күч мәркизи вә «бир бәлвағ, бир йол» лайиһәси җәһәттин ачқучлуқ рол ойнайдиған дөләт, дәп қаримақта. түркийә рәһбәрлири түркийәниң «оттура каридор» тиришчанлиқиниң хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» лайиһәсигә толиму маслишидиғанлиқини билдүрмәктә. чүнки һәр икки дөләт қәдимий йепәк йолини җанландурушни нишан қилмақта.

түркийә хитайниң йавропа базириға киридиған йоли үстигә җайлашқан бир дөләт. түркийәниң хитай билән йавропа базазлирини бир биригә туташтуридиған йәр шари характерлик сода йоли зәнҗириниң нуқтилиқ һалқиси вә мәркизигә айлиниши хитайға чоң пайда елип келиду.

хитай түркийәгә нисбәтән германийәдин қалсила дунйа бойичә иккинчи, йирақ шәрқтә болса, әң бүйүк сода шерики һесаблиниду. 2016йилидин буйан хитай түркийәниң мал екиспорт қилидиған дөләт рити бойичә, 19орунда, бирақ түркийә мал емпрот қилидиған дөләтләр рити бойичә 1орунда турмақта. шуниси ениқки бу йәрдә икки дөләт оттурисидики емпорт вә екиспорт содисида еғир бир тәңпуңсизлиқ бар. мунасивәтләрниң тәрәққий қилиши үчүн бу тәңсизлик йеқин кәлгүсидә чоқум түзитилиши лазим.

алдимиздики мозгилләрдә хитайниң өз - өзигә техиму ишәнгән һалда техиму күчлүк ташқи сийасәт йүргизиши һәргизму күтүлмигән иш болмайду. чүнки ши чинпиң 2017йили 18өктәбирдә сөзлигән нутуқида, хитайниң чоң күч икәнликини қанчилиған қетим има қилип өтти. буниңдин башқа йәнә, хитайниң кәмситилидиған күнләрни алли буруп арқида қалдуруп қойғанлиқини вә хитайниң мәдәнийәткә игә йәршари характерлиқ чоң күчкә айлинип, қайтидин бой көрситидиған вақтиниң кәлгәнликини тәкитлиди. хитай коммунистик партийәсиниң 19нөвәтлик омумий қурултийида мақулланған қарарлар билән бөсүш характерлик тәрққийатқа һазирлиниватқанлиқини, йеңи мәзгилдә турмуш сәвийәси йүксәлгән, дунйаға техиму ечилған, күчлүк вә бай дөләтләр билән риқабәтлишидиған, һәтта нурғунлириниң алдиға өтүп ктидиған, һәм район характерлик, һәм йәр шари характерлиқ роли вә тәсири күчәйгән бир хитайниң мәйданға чиқидиғанлиқи илгири сүрүлгән иди.

түркийәму ғәрбтики иттипақдиши америка вә йавропа иттипақи билән болған мунасивәтләрдә һәр хил мәсилиләр чиқиватқан бир пәйттә, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатлири әзалири билән мунасивәтлирини тәрәққий қилдурмақта. бу нуқтидин хитайниң йәр шари характерлиқ сийасәт вә и иқтисадта еғирлиқини намайан қилиш сийаситини йолға қойуши, түркийә хитай һәмкарлиқидики лайиһәләрниң көпийишигә йол ечиши мумкин.

ғәрблик иттипақдашлар билән болған мунасивәттә мәсилиләр көрүлүшкә башлиған бир мәзгилдә, хитай билән иқтисади, сийаси вә һәрбий мунасвәтлирини күчәйтиш түркийәниму қиззиқтуриватқан бир таллаш болуп қалмақта. түркийәниң хитай билән болған мунасивәтлирини күчәйтиш тиришчанлиқи, көп қутублуқ бир дәвргә өзини маслаштурушни мәқсәт қилиду. бу өз нөвитидә йәнә, түркийәниң хәлқара сийасәттә таллаш амиллирини көпәйтиш арзусиниң изһари һесаблиниду. 

хитай билән түркийә оттурисидики назук мәсилиләрдин бирси, хитайниң һакимийити астида йашайдиған ойғур түрклири мәсилидур. хитай чоң бир дөләт болушниң тәққәззаси сүпитидә вә түркийә билән тәрәққий қилған өзара мунасивәтлириниң сайисида, уйғур түрклиригә қиливатқан бесимлирини йениклитиши лазим. әгәр буни әмәлийләштүргән тәқдирдә, түркийә билән болған мунасивәтлири тиз сурәттә тәрәққий қилалайду вә уйғур түрклири икки дөләт оттурисидики мунасивәтләрдә ачқучлуқ рол ойнийалайду.

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида ататүрк университети сийасий пәнләр факултети тәтқиқатчиси доктор җәмал доғач епәкниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر