трамп вә путинниң хелсинкидики учришиши

җан аҗунниң темиға мунасивәтлик анализи

трамп вә путинниң хелсинкидики учришиши

трамп билән путинниң хелсиндики учришиши

америка пирезиденти доналд трамп билән русийә пирезиденти виладимир путинниң финладийәниң пайтәхти хелсинкидә елип барған учришиши нурғун җәһәттин муһим әһмийәткә игә. икки дөләт мунасивәтлири кейинки мәзгилләрдә йахши әмәс иди. путин билән трампниң күнтәртипидә йадро қораллири, русийәниң америка сайлимиға арилашқанлиқи тоғрисида пәйда болған қарашлар, енергийә сийасити, сүрийә вә хитай қатарлиқлар бар иди.

бу икки дөләт әйни вақитта сабиқ совет иттипақи-америка мунасивәтлири начарлишип әң йуқири сәвийәгә йәткән чағларда финландийәни битәрәп район сүпитидә таллап музакирә өткүзәтти. бу қетимму трамп билән путин бурунқи әнәнә бойичә финландийәдә музакирә өткүзүшни таллиди. финландийәниң саһибханлиқида елип берилған бу қетимқи учришиш русийә-америка мунасивәтлири нуқтисидинла әмәс, дунйа нуқтисидинму муһим әһмийәткә игә.

дунйа таратқулири йеқиндин көзәткән бу учришиш ахирлашқандин кейин икки дөләт рәһбири қошма ахбарат елан қилиш йиғини өткүзди. трампниң қошма ахбарат елан қилиш йиғинидики кәйпийати вә қилған сөзлири америка таратқулири вә америкидики нопузлуқ сийасәтчиләрниң тәнқидлишигә учриди. америка пирезиденти доналд трамптин русийәниң америкидики пирезидентлиқ сайламлириға арилишип арилашмиғанлиқи тоғрисида соал соралғанда, доналд трампниң америка органлирини тәнқид қилип русийәниң бу мәсилә тоғрулуқ бәргән байанатлириға бәкрәк ишинидиғанлиқини дейиши қаттиқ ғулғула қозғиди. доналд трамп  америкиға қайтқандин кейин хелсиндики йиғинда « wouldn’t » (болмайду) ниң орниға хаталишип « would  » (болиду) дәп ташлиғанлиқини, шуниң билән хата чүшинилиш келип чиққанлиқини ейтип хелсиндики байанатлириға түзитиш бәрди.

америка җәмийитиниң күчлүк наразилиқи трамп-путин учришиши тоғрисида сәлбий тәсирләрни пәйда қилған болсиму, лекин икки дөләт рәһбири хәлқара гио-сийасий мәсилиләр үстидә музакирә өткүзди. бу қетимқи учришишта музакирә қилинған темилар ичидә әң муһим болғини хитайға мунасивәтлик иди. америкиниң хитай маллириға қошумчә баҗларни қойушни қарар қилиши америка билән хитай арисида зор сүркилиш пәйда қилди, хелсиндики учришишта һәр икки дөләтниң рәһбири хитайға қарши һәмкарлиқ орнитиш мәқситидә бир-бириниң райини билип беқишқа урунди. лекин русийә билән америкиниң хитайға қарши һәмкарлиқ орнитиш еһтимали һазирчә йоқ иди.

хилсиндики йәнә бир муһим музакирә темиси болса сүрийә мәсилиси иди. трамп билән путин сүрийәниң җәнубий районлириниң вәзийити, исраилийәниң бихәтәрлики вә иранниң сүрийәниң җәнубидики нопузи қатарлиқ мәсилиләр үстидә көрүшти. виладимир путин исраилийә билән сүрийәниң 1974-йилдики әһдинамә бойичә иш тутса келишим һасил қилалайдиғанлиқлирини оттуриға қойди. доналд трамп болса иранниң сүрийәдики нопуз даирисини кеңәйтишиниң қәтий тоғра әмәсликини, шуңа буниңға қарши икәнликини әскәртти. лекин доналд трамп иранға қарши сүрийәдә қандақ тәдбирләрни елиш тоғрисида йип учи бәрмиди.

икки дөләт рәһбәрлири бу қетим шималий атлантик әһди тәшкилати-нато алий рәһбәрләр йиғинидин кейинла көрүшти. нато йиғинида германийәни русийәгә шималий еқим 2- лайиһәси сәвәбидин енергийә сийасәтлири саһәсидә беқинди болуп қелиш билән әйиблигән доналд трамп, хелсиндики қошма ахбарат елан қилиш йиғинида буниң германийәниң ички иши вә қарари икәнликини әскәртти. виладимир путин болса хәлқара базардики газ баһасини америка билән русийәниң бирликтә бәлгиләш тәклипини бәрди. путин бу тәклипни бурунму бәргәниди. русийә иқтисадий тәбиий газ експортиға бағлиқ болғанлиқи үчүн, хәлқара базардики енергийә баһалири бивастә русийәгә тәсир көрсәтмәктә.

хелсиндики йиғинниң йәнә бир муһим темиси болса йадро қораллири мәсилиси иди. америка билән русийә дунйадики барлиқ йадро қораллириниң %90ни контрол қилмақта. икки рәһбәр дунйадики йадро қораллириниң миқдарини төвәнлитиш үчүн мәвҗут келишимниң давамлишиши лазимлиқини қарар қилишти.

хелсинки йиғини русийә билән америка арисида сүркилиш пәйда қилған мәсилиләрниң һәл қилинишида муһим рол ойнийалмиған болсиму, лекин икки дөләт рәһбәрлириниң битәрәп районда көрүшүши вә нурғун мәсилидә өз-ара пикир алмаштуруши икки дөләт мунасивәтлириниң мәлум дәриҗидә болсиму түзүлүшигә сәвәб болди.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر