йәр йүзиниң чарисизлири (авазлиқ)

дунйа көзники (25)

йәр йүзиниң чарисизлири (авазлиқ)

йәр йүзиниң чарисизлири

дунйа көзники (25)

«йәр йүзиниң чарисизлири»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «йәр йүзиниң чарисизлири» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

бүгүн 20ийун күни «хәлқара панаһланғучилар күни» дәп қобул қилиниду. йәни инсан болуш сүпитимиз билән бу дунйани ортақлашқан бирақ омумән қилип ейтқанда мәсилләрни биз көрмәскә селип келиватқан, көрсәкму пәқәт мундақла сөз қилип өтүп кетидиған, йәр йүзиниң чарисизлириға, йәни панаһланғучилириға аталған бир күн.

һазирқи чағда дунйада 65йаки 70 милйон панаһланғучиниң барлиқи илгири сүрүлмәктә. бу нопусқа қариғанда панаһлағучилар дунйа бойичә нопуси әң көп 20чоң дөләтни шәкилләндүрәләйду. униң үстигә йурт маканлиридин қоғлап чиқирилғанлар саниниң 400 милйондин көп икәнлиму тилға елинмақта. демәк саниниң нәқәдәр көплики ениқ. бу санниң өзила виҗдан игиси болған һәр қандақ адәмгә нисбәтән инсанларниң виҗдансизлиқини ашкарилайдиған әң еғир, әң аччиқ әләмдур. буниңдин башқа йәнә, бу санлиқ мәлуматларниң соғуқ һәқиқәтлири әслидә йүз бәргән азабларни, көз йашлири, өлүм, зулум, сүргүн қатарлиқларни пәрдиләп қойушқила йаримақта. һәр бир панаһланғучи бувақ, өсмүр, айал, йаш вә мойсипитларниң айрим бир пачиә икәнлики, онлиған милйон дәп тилға елиниватқан бу санлар арисида көпинчә һалларда нәзәрдин сақит қилинмақта.  вәһаләнки һәр бир көчүш, һәр бир айрилиш, бәлки миңлиған йиллардин буйан әшу йуртлирида йашиғанларға нисбәтән һалакәт вә вәйранчилиқ һесаблиниши шундақла буниңға қарши пәрйадлириниң садасиз ипадиси болуши мумкин.

кимму бикардин бекар пүтүн әҗдадлири, ата аниси вә өзи йашаватқан земинни ташлап һәмдә шунчә йүзлигән йиллиқ өтмүшлирини бир чәткә қайрип қойуп, йүртлиридин чиқип кәтсун? исәнчисиз, ениқсиз қараңғу өтмүшкә қарап қадақму йәлкән ачсун?

чүнки һәр бир көчүш өзи йашиған җуғрапийәдики өтмүишгә даир һәммә нәрсини вә кәлгүсигә даир пүтүн үмитләрни йоқутуп туруп, берилидиған әң ахириқи қарардур.

дәрвәқә, һазир әң көп панаһланғучи чиқиватқан дөләтләр сүрийә, афғанистан, җәнубий судан вә сомали болуп рәткә тизиливатиду. әң әпсуслинарлиқ тәрипи, техи 2010йилида әң көп панаһланғучиға саһибханлиқ қиливатқан сурийәниң әмдиликтә әң көп панаһланғучи чиқидиған дөләткә айлинип қалғанлиқдур. өз дөләтлиридә һәргизму панаһланғучи болуп қалмайдиғанлиқини ойлайдиған, бирдин - бир ғеми панаһланғучиларниң келишини қандқ қилип тосуп қилиштинла ибарәт болуп йүриватқанларға нисбәтән нәқәдәр ибрәтлик әһвал һә-  бу?

демисиму көрүшни халайдиғанларға нисбәтән дунйа тарихи бу хил ибрәтлик вәқәләргә толуп турупту. дунйада панаһланғучиға айлинип бақмиған вә көчүп бақмиған милләт йоқ дейәрлик. шуниси бир һәқиқәтки, әң көп панаһланғучи чиқидиған дөләтләрниң асаслиқ көп қисми ғәрб дөләтлириниң мудахилисигә учриған дөләтләр вә йәршари характерлик түзүлгән истратегийәләрниң туқунуш саһәсигә айланған дөләтләр болуп кәлмәктә. йәршари характерлик күчләрниң туқунуши оттурисида езилгәнләр болса, панаһланғучиларға айлинип қалмақта.

шуниму әскәртиш керәкки, панаһланғучилар мәсилисиниң бирдин - бир сәвәби, һәргизму йәршари характерлик истиратегийәләрниң өзара тоқунушлири әмәс, бәлки дөләтниң ички башқуруш мәсилиси, начар һакимийәтләр, сийасий мәсилиләр, иқтисадий һәқиқәтләр, ачарчилиқ, қорғақчилиқ... дегәнгә охшаш нурғунлиған сәвәбләрни тилға елишқа болиду. йәршари характерлик һава иссип кетиш сәвәбидин көрүлгән иқлим панаһланғучилиқиму шуниңға охшап кетидиған сәвәбләрниң бирсидур. 

қисқиси, чоң көчмәнлик долқунлириға чарә тепиш үчүн тиришишқа тоғра келиду. йәнә бәзидә кичиккинә сәмимий тиришчанлиқму йетәрлик болуп қалидиған әһваллар болиду. мәсилән африқида бирәр йезида су қудуқи ечишниң чиқими интайин төвән. қудуқ ечилған тәқдирдә шу йезиниң омомий йүзлүк көчүп кетишиниң алдини алғили болиду. бу хил тиришчанлиқлар бәлки мәсилини пүтүнләй һәл қилип кетәлмисиму, һеч болмиғанда нейитимизни оттуриға қойалайду. ибраһим әләйһиссаламни көйдүрмәкчи болған отни өчүрүш үчүн су тошиған чүмилиниң тиршчанлиқиға охшайду. бәзидә бу хил кичик сәмимий тиришчанлиқлар бизгә нисбәтән болмиғандиму, буниңдин пайдиланғанларға нисбәтән һайатини қотқузуш болуп қилиши мумкин. қирғаққа чиқип қиливатқан миңлиған деңиз йултузлирини қайтидин деңизға атқан адәмниң: «шундақ, һәммисини қутқузалмайдиған болғачқа бу қилғанлирим силәргә мәнисиздәк туйулиши мумкин, бирақ мән деңизға атқан һәр бир деңиз йултузи, мениң мушу қилғиним билән йеңи бир һайатқа еришиду» дәп җавап бәргинидәк әһмийәтлик болуши мумкин. инсанни пәзиләткә игә қилидиғини орундуқи/ әмәли, байлиқи/ һәмйини әмәс, башиқлар үчүн ғәм йигинидур.

панаһланғучилар үчүн пәқәтла азабни ениқлап, тәң азаблинип, һеч иш қилмастин йолимизни давмлаштуруп, соғуқ анализлар биләнла копайә қиламдуқ? бу азабқа сәвәб болғанларға һеч қандақ җавабкарлиқ артмамдуқ?

әлвәттә йақ, йашаватқан дөләтләрдә һечқандақ үмид қоймай, исанларниң өтмүшлири вә кәлгүсигә даир үмитлирини пүтүнләй йалмап кәткән начар һөкүмәтләрни пүтүн күчимиз билән тәнқид қилишимиз. инсанларниң йаки дөләтләрниң чарисизликлири үстигә худди қара басқандәк йепишип, адимийлиққа зит бипәрвалиқ билән уларниң азаблири үстигә йәр шари характерлик истратегийәлирини қуруп чиқиватқан емпирийалист мәқсәтләрниму ашкарилишимиз лазим һәмдә йәнә хәлқара сийасәтлирини, мәнпәәт җәдвили асасида әмәс, пиринсип асасида йүргүзиватқан дөләтләрниму һәр даим қоллишимиз вә алқишлишимиз лазим. 

дәрвәқә, сүрийәлик панаһланғучилар мәсилисидә, дунйа бойичә әң бай дөләтләрму җим турувелип барған әһвалда, түркийә, ливан вә ийорданийәниң өзлири йалғуз йәлкисигә алған йүки пүтүн дунйаниң үстигә алғинидин нәччә һәссә артуқ болди. түркийәниң йалғуз бир шәһири, йәни килис шәһири саһибханлиқ қиливатқан сүрийәлик панаһланғучиларниң саниму нурғунлиған ғәрб дөләтлириниңкидин һәссиләп көп. киризис башланғандин буйан пәқәт түркийәдә туғулған панаһлағучилар бувақлириниң саниниңла 300 миңдин артуқ икәнлики тилға елинмақта.

йәнә бир тәрәптин йәр шари характерлик актийорлар сүрийә мәсилисидә һәл қилишниң әмәс, қейинчилиқниң бир парчиси болуп кәлмәктә. сүрийәгә болған қизиқишлири асасән өз мәнпәәтлири вә болупму һәрбий хираҗәт, қорал сетиш шундақла мәсилини техиму һәл болмас һалға кәлтүрүп қойуш билән өз ипадисини тапмақта.

хәлқара җамаәтчилик зийанниң орнини төлдуруш үчүн бу хәлқаралиқ актийорларни җапани тәң тартишқа мәҗбурлиши лазим.  мәйли инсанпәрлик, әхлақ пәзиләт, мәйли виҗдан, йәршарилишиш, йаки мәйли идеологийәлик вәйаки диний... немә дәп атишидин қәтий нәзәр, хилму- хил пиринсипал позитсийәләрниң һәммиси дәл мушундақ қилишни тәқәзза қилмақта.  

һәл қилиш чариси үчүн бу мәсилигә алақидар техиму чоңқур аң пәйда қилишқа тоғра келиду. буни ишқа ашуруш, мәсилиниң бир парчиси болуп келиватқан йәр шари характерлик актийорларниң әмәс, бәлки аммиви тәшкилатларниң йәлкисигә чүшиду. панаһланғучилар учраватқан наһәқчилиқларниң асаслиқ сәвәблиридин бирси, йәр шари характерлик истратегийәләр түзүливатқан муһитта, буниңға һәл қилиш чариси издәватқан аммиви тәшкилатларниң тиришчанлиқи йәрлик йаки район характерлик сәвийәдә қәлғанлиқидур. йәр шари характерлик тәсир пәйда қилиш үчүн йәршари характерлик һәмкарлиқларни нишан қилиши, доклатлар вә анализлар арқилиқ хәлқара җамаәтчиликтә пикир пәйда қилиши интайин муһим.

әслидә бу вәзипә йалғуз аммиви тәшкилатларниңла әмәс, һәр биримизниң вәзиписи болуши лазим. шуни унтумаслиқимиз керәкки, һәл қилинишиға биз төһпә қошалмиған һәр түрлүк инсаний мәслиләр бизни пәқәт пиринсипсиз, пәзиләтсиз кишиләргә айландурупла қоймастин, бәлки йәнә һәл болмиған һәр бир паҗиә инсанийәтни техиму еғир бәдәл төләшкә мәҗбур болидиған һалға чүшүрүп қойиду.  

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر