kirizisni hel qilish we yép-yéngi ramizan berpa qilishqa atlanghan türkiye

türkiye kirizisni hel qilish we yép-yéngi ramizan berpa qilish atlandi.

kirizisni hel qilish we yép-yéngi ramizan berpa qilishqa atlanghan türkiye

dunya tertipini saqlash kündin-künge qiyinilishiwatqan, térrorizim, toqunush we urush sewebidin muqimsizliq omumiship  ketken bir dewirde rehmet we meghpiret éyi ramizanni dunyaning jarahiti bolghan ghezzedin kelgen shéhit xewerliri bilen kütüwalduq. israiliye qurulghanliqining, texminen 750ming pelestinlikning yurt-makanliridin sürgün qilinip ana yurtida musapirgha aylinip qélishining xatire künide, zulum arqiliq tinchliqni berpa qilmaqchi bolghanlar yene sehnige chiqti.

quddusning salahiyiti

esirlerche ibrahimi dinlargha nisbeten muqeddes hésablinidighan quddusqa bu salahiyet mundaqla bérilip qoyghan emes. dunyadiki her qaysi döletlerning quddusni her qandaq bir döltning paytexti süpitide étirap qilmasliqi we birmu döletning elchixanisining quddusqa bolmasliqining muhim sewebliri bar. derweqe, birleshken döletler teshkilatining 1947-yildiki 181-nomurluq qarari quddsta b d t nazaritide bir hakimiyet berpa berpa qilishni mezmun qilatti. 1948-yili israiliye döliti qurulupla deslep sherqiy quddusni, 1967-yilgha kelgende bolsa 6 künlük urushta sherqiy quddusni ishghal qildi.  b d t xewpsizlik kéngishi ottura sherqte adil we sijil tinchliq berpa qilish üchün qarar chiqarghanidi. b d t israiliyeni 1967-yili ishghal qiliwatqan zéminlardin chékinip chiqishqa chaqirghan bolsimu, israiliye quddusni parlamént we ministirliqlargha sahibxanliq qiliwatqan paytext süpitide körüp keldi. 1980-yili israiliye quddus toghruluq qarar chiqirip quddusni paytexti élan  qiliwaldi, b d t xewpsizlik kéngishi israiliyening bu qararini qattiq eyiblep, quddusta diplomatik wekaletxanliri bolghan döletlerdin wakaletxanilirini tél awiwgha yötkeshni telep qildi. epsus amérika bu qarar awazgha qoyulghanda qatnashmidi, biraq wéto qilmidi. öz waqtida quddusta elchixaniliri bolghan boliwiye, dominiko jumhuriyiti, ékwador, hayti, gollandiye, kolombiye, panama, chili, urugway we wénézuéla qatarliq döletler elchixanilirini tél awiwgha yötkidi. 2006-yili el salwador bilen kostarikamu elchixanilirini quddustin tél awiwgha yötkidi, shuning bilen tél awiwde  birmu elchixana qalmidi.

amérika némining koyida?

1995-yili amérika mejlisi b d t xewpsizlik kéngishining 478-nomuruq qararigha zit halda quddusni israiliyening paytexti étirap qilishni we israiliyediki elchixanisini tél awiwdin quddusqa yötkeshni mezmun qilghan quddus elchilik qanunini maqullidi. mezkur qanunda quddusta qurulidighan elchixanining 1999-yilghiche qurulup bolush kéreklikige munasiwetlik madda bar idi, biraq elchixanini yötkesh mesilisi hazirghiche barliq amérika pirézidéntliri teripidin kéchiktürülüp kélindi, chünki amérika pirézizidéntliri bu mesilining tolimu sezgür ikenlikini we chataq chiqsa éghir aqiwetler keltürüp chiqiridighanliqini nezerge élip mushundaq qilghanidi. 2017-yili 6-dékabirda osmanli zéminida yehudiylar üchün yéngi makan qurup chiqishni mezmun qilghan balfor xitabnamisigha 100 kün toshqandin kéyin amérika pirézidénti donald tramp tél awiwdiki amérika elchixanisini quddusqa yötkeshni qarar qildi. trampning bu qarari ottura sherqning tinchliqi we muqimliqigha éghir ziyan béridu. bu qarar adettiki makan özgertish bolmastin, israiliyening ishghaliyitini qanuniy jehettin resmiyleshtürüsh üchün idi. amérika rayonning weziyitini keskinleshtürüp toqunushlargha seweb bolidighanliqini bilip turup xelqara jemiyet qarshi turup kelgen ishni qollap, dunyaning köz aldida xelqara qanungha zit bolghan  qanunni ijra qildi. yeni shuning amérika elchixanisini tél awiwdin quddusqa yötkidi.

pelestinliklerge nisbeten sépil we qamal qandaq menini bildürüse bu qararmu oxshash mahiyetke ige idi. xelqara jemiyetning küchlük naraziliqining eksiche keynige chékinmigen amérikining bu qilmishi pelestinliklerni qattiq ghezeblendürdi. pelestinlikler passip qarshiliq körsitish we itatsizlik  qilish qatarliq usullar bilen namayish qildi, biraq namayishlar qanliq basturuldi. israiliye saqchiliri pelestinliklerge muwazinetsiz küch ishlitip nurghun pelestinlikni qetl  qildi. israiliye döliti qurulghandin tartip hazirghiche qetliam qilinip  kéliwatqan, öy-makanliridin sürgün qiliniwatqan, öz zéminida musapir halitige chüshüp qalghan, hetta wetesiz bolup qalghan pelestinliklerge nisbeten «büyük palaket»dégen menini bildüridighan nekbe, nurghun waqit ötken bolsimu bu qétim yene özining epti-beshrisini échip tashldi.

ottura sherqtiki ot apitini öchürüshke küchigen dölet türkiye

islam hemkarliq teshkilati nöwetchi reislik salahyiti bilen jumhur reis rejep tayyip erdoghanning teklipige binaen 2018-yili 18-mayda chaqirilghan quddus bashliqlar yighini, pelestinde meydangha kelgen insan qélipidin chiqqan qilmishlar we wehshiyane zulumgha «xatime bérish»nuqtisidin tolimu ehmiyetlik hésablinidu. pütkül dunyada zor diqqet qozghighan bu qétimqi bashliqlar yighini, nurghun rayonluq we xelqara organ qilalmighan ishni wujudqa chiqardi. türkiyening sezgürliki we insaniy mesilillerge köngöl bölüshtiki aktipchanliqi türtkiside, quddusning salahiyitini zulum, qanunsizliq we zorawanliq bilen özgertishning mumkin emesliki namayen boldi. türkiye israiliyening bu qilmishining aldi bilen özige ziyan yetküzidighanliqini, b d t qurulghandin buyan hel bolmay kéliwatqan pelestin mesilisining hel bolushigha xizmet qilmastin mesilini téximu murekkepleshtürüwétip, rayonning weziyitini keskinleshtürüwétidighanliqini küntertipke élip kelmekte. rayonda uzun muddetlik tinchliq berpa qilish, toqunush we kirizislerning aldini élish üchün zor tirishchanliq we pidakarliq körsitip kéliwatqan dölet yenila türkiye idi. epsus, türkiyening bu tirishchanliqi yéterlik teqdirleshke érishelmidi we tinchliqqa bolghan ümid chiraqliri xirelishishke qarap mangdi.

mezlumlarning azab-oqubitini peseytish üchün mawi marmara paraxoti rayongha ewetilgende bigunah we qolida tömürning sunuqi yoq kiishler qetl qilindi. bu échinishliq weqe tügimey turup, türkiye pelestinlklerge bolghan bésimni yenggillitish üchün israiliyedin peqet kechürüm we tölem bérishnila telep qildi. lékin pelestinliklerge qarita élip bérilghan yardem xizmetlirige qarshi tetür teshwiqat paaliyiti élip bérildi. urush xewipi astida yashawatqan kishilerge issiq tamaq tarqitiliwatqan esnada «taamlar heqqiy muhtajlargha emes térrorchilargha tarqitip bérilmekte»dégen mezmunda töhmetler chaplandi. mustehkem aililer bolghan, insanlar térrorluq qilmishlirigha mayil qilinmaydighan saghlam jemiyet qurulmisida asayish, amanliq we tinchliqni berpa qilish üchün tirishchanliq körsitip  4000 yashni illiq ailige érishtürgen türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqi térrorchilarni qollash bilen eyiblendi.

soghaqqanliq bilen oylanghan waqtimizda türkiyening yardem xizmetliri keskin weziyetning pesyishide, kirizisning yaman tesirlirini azaytishta qanchilik muhim rol oynighanliqini bayqaymiz. türkiye rayonda amanliq we tinchliq berpa qilish üchün özi tutqan yolda qetiy boshiship qalmay méngip keldi. bu ramizan éyida yarilanghlarning jarahitini saqaytish üchün ularning öylirigiche bérip sehiye mulazimiti bérildi, dora we méditsina buyumliri ghezzege ewetildi, her küni 1000 aile bolup jemiy 200 ming kishige issiq tamaq tarqitildi we 12 ming muhtaj ailige ashliq bérildi. tika insaniy xizmetler arqiliq bolupmu ghezzening barghanche nacharlishiwatqan weziyitini azraq bolsimu peseytish we uzun muddetlik tereqqiyat pilani arqiliq pelestin xelqining turmushini yaxshilashni meqset qilidu.

türkiye adalet we tinchliqni asas qilidighan ikki döletlik hel qilish charisini qollap, israiliyening rayonda nopuzini kücheytish üchün yürgüzüwatqan siyasetlirige muwapiq inkaslarni qayturup kelmekte. israiliye sépillar, xalighanche adem jazalash, qoral we bombilar bilen pelestinliklerni yoq  qilish bilen emes adalet, merhemet bilen döletni bashqurup qanunluq halda nopuz tikleshning muhimliqini tonup yétishi kérek.

kirizislerni hel qilish üchün jan köydürüwatqan türkiye

adalet we merhemetni yaqlashni tarixiy buruch we dölet enenisi süpitide qobul qilghan türkiye din, til we irq ayrimastin her waqit zulumgha qarshi mezlum bilen bir septe turup keldi. buning san sanaqsiz misallirini tarixta uchritimiz. 1492-yili 200 minggha yéqin yehudi ispaniyede duch kelgen zulum we bésim seweblik osmanli dölitidin panahliq tilep bu zéminlarda xatirjem yashashla bilenla qalmay dölet aparatlirida muhim wezipilerni ötigenidi. buninggha oxshash misallarni jumhuriyet tarixidimu uchritimiz. türkiye yehudiylarning2-dunya urushida natsistlarning zulumidin qutulup qélish üchün qolidin kélishiche tirishchanliq körsetkenidi. eyni chaghdiki türkiyening marsilya konsolxanisining konsoli nejdet kent, natsistlarning ishghaliyiti astidiki firansiyede yashawatqan we natsistlarning lagérlirigha  ewetilish aldidiki nurghun yehudigha türkiye pasporti béjirip, ularning hayatini qutquzup qalghanidi. yene eyni chaghda türkiyening rodos bash konsoli bolup wezipe ötigen  salahettin ülümen gérmaniye bilen türkiye arisida kirizisning chiqishidin qorqmay, rodos arilidin natsistlarning lagérlirigha ewetilmekchi bolghan yehudiylarni némis généralgha tapshurup bermigenidi. tarixtiki bu  misallargha nezer salghinimizda türkiyening hazirqi tirishchanliqlirini téximu obdan chüshengili bolidu.

türkiyening rayonda tinchliq we amanliq berpa qilish üchün körsetken tirishchanliqlirining qimmitini bilip bu tarixiy pursetni ching tutush lazim. künimizde toqunush we muqimsizliqning uwisigha aylinip qalghan rayonni 400 yil adalet bilen bashqurghan we oxshimighan din we étnik guruppilarning tinch we amanliq ichide yashishini kapaletke ige qilghan osmanli dölitining mirasini dawamlashturup kelgen bir dölet, sheksizki rayonning nöwettiki muqimsiz, amansiz we tinchsiz weziyitige chare tépish üchün küch chiqirishi tolimu normal.

türkiye héchqachan bashqa döletlerni hökümranliq astigha élip özige boysundurushni we shexsiy menpeetlirinila közleshni meqset qilmidi, türkiye dölet ichidila emes dölet sirtida qiyin ehwalda qalghan insanlarni yölep keldi. qisqisi, türkiye 80 milyon kishinila emes 7 yérim milyard kishining menpeetini chiqish qilip heriket qilip kelmekte. mesilen, téxi  yéqinda türkiye birma bilen bangladéshtiki musapirlar lagéridiki mezlum kishilerge yéqin yardem qildi. arakanda éghir zulumgha uchrap bangladéshqa qachqan mezlumlargha türkiye jughrapiyelik jehettin uzaq bolushning eksiche quchaq achti. jumhur reisi rejep tayyip erdoghan arakanda kirizis peyda bolghan kündin bashlap arakanliq musulmanlar üchün xelqarada qoyuq diplomatiye xizmiti élip bérip, mezlumlargha derhal yardem buyumliri ewetti. bangladéshtin panahliq tiligen musapirlargha türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqi xadiliri her küni issiq tamaq tarqitip bermekte. türkiye bu rayondin 5500 kilométir yiraqliqta turup rayon xelqige yardem qilishini qandaqmu jahangirlik bilen izahlighili bolsun. türkiyening birdinbir meqsiti dunyaning tertipini we nizamini saqlash we shexsiy menpeetliri üchün buzushqa uruniwatqanlargha qarshi chiqishtin ibaret, xalas.

türkiye-israiliye munasiwetliri

türkiye jumhuriyiti israiliye bilen bolghan diplomatik munasiwetlirini rayonning tinchliqi we muqimliqigha payda élip kélidighan tirishchanliqlirining bir qismi süpitide köridu. israiliye bilen rayon döletliri arisidiki toqunushlar we sürkilishler nezerge élinghinida, türkiye-israiliye munasiwetliri ongushluq élip bérilsa israiliye rayonda yétim qalmaydu. pelestinde her qétim kirizis kélip chiqisa türkiye-israiliye munasiwetliri buzulup turidu. türkiyening sezgürliki we insaniy pozitsiyesidin israiliye hökümiti biaram bolmaqta,bu ehwal tebiiy halda ikki dölet munasiwetlirige selbiy tesirlerni élip kelmekte. ghezzede axirqi qétim meydangha kelgen kirizistin kéyinmu her ikki dölet elchilirini qayturup keldi, bu ehwal ikki döletning diplomatik munasiwetlirining sewiyesini töwenlitip töwenletmeslik mesilisini küntertipke élip keldi.

bash elchilerning waqtinche turushluq döletni tashlap memlikitige qaytip kétishi diplomatiye saheside normal hésablinidu. biraq dilomatik munasiwetler uzun mezgil üzülüp qalsa, buning ziyinini hemmidin bek pelestinlikler tartishi mumkin. mawi marmara hujumidin kéyin türkiye-israiliye arisida dawamlashqan 6 yilliq sürkilish ikki döletning bash elchi teyinlishi bilen nisbeten peseygenidi. ikki döletning diplomatik sahede qaytidin munasiwet ornitishi türtkiside, türkiye ghezzege yardem buyumlirini asanla yetküzüp bergenidi. derweqe, quddus ishghaliyet astida, ghezze qamal astida, iyordan deryasining gherbiy qirghiqi bolsa qorshaw astida turmaqta, buningdin bashqa pelestinge tutushidighan yollar gheyri resmiy halda israiliyening kontrolluqi astida turmaqta. bundaq weziyette héssiyat boyiche ish qilmay soghuqqanliq bilen heriket qilip weziyetni téximu keskinleshtürüwétidighan qedemlerni tashlashtin saqlinish lazim. alaqidar orunlirimizmu hemkarliq ichide paaliyet qilishi kérek, chet elde aktip paaliyet qiliwatqan türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqining xadimliri bilen meslihet bilen ish tutush tolimu zörür.

israiliye hökümiti  buningdin kéyin xelqara jemiyetning awazigha qulaq sélishi we pelestinliklerge zulum sélishtin yiraq turushi lazim. tarixta eng köp sürgün hayati bashtin kechürgen bir milletning ewladliri ötmüshte béshigha kelgen azab-oqubetlerning oxshishini nöwette bashqa bir milletke rawa körmesliki kérek. yene bir tereptin kirizisni téximu éghirlashturuwetken, insanlarni küshkürtip rayonni muqimsizliq patqiqigha sörep kirgen bir döletning «muresseleshtürgüchi»bolush salahiyiti yoq. 100 yildin buyan tinchliqqa telpünüp kéliwatqan quddusta ötmüshte bolghinidek oxshimighan dingha étiqad qilidighanlar tinchliq we huzur ichide yashishi kérek. sheksizki, insanlar erkin we amanliq ichide heriket qilalaydighan we soda janlinidighan her yerde tinchliq berpa bolidu. türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqi xadimliri qeyergila barmisun  shu jayning iqtisadiy tereqqiy qurulushini kücheytish tinchliq we huzur muhitini qoghdash,qalaymiqan jaylarda qaytidin tertip berpa qilishni meqset qilidu.


خەتكۈچ: pelestin , israiliye , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر