киризисни һәл қилиш вә йеп-йеңи рамизан бәрпа қилишқа атланған түркийә

түркийә киризисни һәл қилиш вә йеп-йеңи рамизан бәрпа қилиш атланди.

киризисни һәл қилиш вә йеп-йеңи рамизан бәрпа қилишқа атланған түркийә

дунйа тәртипини сақлаш күндин-күнгә қийинилишиватқан, терроризим, тоқунуш вә уруш сәвәбидин муқимсизлиқ омумишип  кәткән бир дәвирдә рәһмәт вә мәғпирәт ейи рамизанни дунйаниң җараһити болған ғәззәдин кәлгән шеһит хәвәрлири билән күтүвалдуқ. исраилийә қурулғанлиқиниң, тәхминән 750миң пәләстинликниң йурт-маканлиридин сүргүн қилинип ана йуртида мусапирға айлинип қелишиниң хатирә күнидә, зулум арқилиқ тинчлиқни бәрпа қилмақчи болғанлар йәнә сәһнигә чиқти.

қуддусниң салаһийити

әсирләрчә ибраһими динларға нисбәтән муқәддәс һесаблинидиған қуддусқа бу салаһийәт мундақла берилип қойған әмәс. дунйадики һәр қайси дөләтләрниң қуддусни һәр қандақ бир дөлтниң пайтәхти сүпитидә етирап қилмаслиқи вә бирму дөләтниң әлчиханисиниң қуддусқа болмаслиқиниң муһим сәвәблири бар. дәрвәқә, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 1947-йилдики 181-номурлуқ қарари қуддста б д т назаритидә бир һакимийәт бәрпа бәрпа қилишни мәзмун қилатти. 1948-йили исраилийә дөлити қурулупла дәсләп шәрқий қуддусни, 1967-йилға кәлгәндә болса 6 күнлүк урушта шәрқий қуддусни ишғал қилди.  б д т хәвпсизлик кеңиши оттура шәрқтә адил вә сиҗил тинчлиқ бәрпа қилиш үчүн қарар чиқарғаниди. б д т исраилийәни 1967-йили ишғал қиливатқан земинлардин чекинип чиқишқа чақирған болсиму, исраилийә қуддусни парламент вә министирлиқларға саһибханлиқ қиливатқан пайтәхт сүпитидә көрүп кәлди. 1980-йили исраилийә қуддус тоғрулуқ қарар чиқирип қуддусни пайтәхти елан  қиливалди, б д т хәвпсизлик кеңиши исраилийәниң бу қарарини қаттиқ әйибләп, қуддуста дипломатик вәкаләтханлири болған дөләтләрдин вакаләтханилирини тел авивға йөткәшни тәләп қилди. әпсус америка бу қарар авазға қойулғанда қатнашмиди, бирақ вето қилмиди. өз вақтида қуддуста әлчиханилири болған боливийә, доминико җумһурийити, еквадор, һайти, голландийә, коломбийә, панама, чили, уругвай вә венезуела қатарлиқ дөләтләр әлчиханилирини тел авивға йөткиди. 2006-йили әл салвадор билән костарикаму әлчиханилирини қуддустин тел авивға йөткиди, шуниң билән тел авивдә  бирму әлчихана қалмиди.

америка неминиң койида?

1995-йили америка мәҗлиси б д т хәвпсизлик кеңишиниң 478-номуруқ қарариға зит һалда қуддусни исраилийәниң пайтәхти етирап қилишни вә исраилийәдики әлчиханисини тел авивдин қуддусқа йөткәшни мәзмун қилған қуддус әлчилик қанунини мақуллиди. мәзкур қанунда қуддуста қурулидиған әлчиханиниң 1999-йилғичә қурулуп болуш керәкликигә мунасивәтлик мадда бар иди, бирақ әлчиханини йөткәш мәсилиси һазирғичә барлиқ америка пирезидентлири тәрипидин кечиктүрүлүп келинди, чүнки америка пирезизидентлири бу мәсилиниң толиму сәзгүр икәнликини вә чатақ чиқса еғир ақивәтләр кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини нәзәргә елип мушундақ қилғаниди. 2017-йили 6-декабирда османли земинида йәһудийлар үчүн йеңи макан қуруп чиқишни мәзмун қилған балфор хитабнамисиға 100 күн тошқандин кейин америка пирезиденти доналд трамп тел авивдики америка әлчиханисини қуддусқа йөткәшни қарар қилди. трампниң бу қарари оттура шәрқниң тинчлиқи вә муқимлиқиға еғир зийан бериду. бу қарар адәттики макан өзгәртиш болмастин, исраилийәниң ишғалийитини қануний җәһәттин рәсмийләштүрүш үчүн иди. америка районниң вәзийитини кәскинләштүрүп тоқунушларға сәвәб болидиғанлиқини билип туруп хәлқара җәмийәт қарши туруп кәлгән ишни қоллап, дунйаниң көз алдида хәлқара қанунға зит болған  қанунни иҗра қилди. йәни шуниң америка әлчиханисини тел авивдин қуддусқа йөткиди.

пәләстинликләргә нисбәтән сепил вә қамал қандақ мәнини билдүрүсә бу қарарму охшаш маһийәткә игә иди. хәлқара җәмийәтниң күчлүк наразилиқиниң әксичә кәйнигә чекинмигән америкиниң бу қилмиши пәләстинликләрни қаттиқ ғәзәбләндүрди. пәләстинликләр пассип қаршилиқ көрситиш вә итатсизлик  қилиш қатарлиқ усуллар билән намайиш қилди, бирақ намайишлар қанлиқ бастурулди. исраилийә сақчилири пәләстинликләргә мувазинәтсиз күч ишлитип нурғун пәләстинликни қәтл  қилди. исраилийә дөлити қурулғандин тартип һазирғичә қәтлиам қилинип  келиватқан, өй-маканлиридин сүргүн қилиниватқан, өз земинида мусапир һалитигә чүшүп қалған, һәтта вәтәсиз болуп қалған пәләстинликләргә нисбәтән «бүйүк палакәт»дегән мәнини билдүридиған нәкбә, нурғун вақит өткән болсиму бу қетим йәнә өзиниң әпти-бәшрисини ечип ташлди.

оттура шәрқтики от апитини өчүрүшкә күчигән дөләт түркийә

ислам һәмкарлиқ тәшкилати нөвәтчи рәислик салаһйити билән җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң тәклипигә бинаән 2018-йили 18-майда чақирилған қуддус башлиқлар йиғини, пәләстиндә мәйданға кәлгән инсан қелипидин чиққан қилмишлар вә вәһшийанә зулумға «хатимә бериш»нуқтисидин толиму әһмийәтлик һесаблиниду. пүткүл дунйада зор диққәт қозғиған бу қетимқи башлиқлар йиғини, нурғун районлуқ вә хәлқара орган қилалмиған ишни вуҗудқа чиқарди. түркийәниң сәзгүрлики вә инсаний мәсилилләргә көңөл бөлүштики актипчанлиқи түрткисидә, қуддусниң салаһийитини зулум, қанунсизлиқ вә зораванлиқ билән өзгәртишниң мумкин әмәслики намайән болди. түркийә исраилийәниң бу қилмишиниң алди билән өзигә зийан йәткүзидиғанлиқини, б д т қурулғандин буйан һәл болмай келиватқан пәләстин мәсилисиниң һәл болушиға хизмәт қилмастин мәсилини техиму мурәккәпләштүрүветип, районниң вәзийитини кәскинләштүрүветидиғанлиқини күнтәртипкә елип кәлмәктә. районда узун муддәтлик тинчлиқ бәрпа қилиш, тоқунуш вә киризисләрниң алдини елиш үчүн зор тиришчанлиқ вә пидакарлиқ көрситип келиватқан дөләт йәнила түркийә иди. әпсус, түркийәниң бу тиришчанлиқи йетәрлик тәқдирләшкә еришәлмиди вә тинчлиққа болған үмид чирақлири хирәлишишкә қарап маңди.

мәзлумларниң азаб-оқубитини пәсәйтиш үчүн мави мармара парахоти районға әвәтилгәндә бигунаһ вә қолида төмүрниң сунуқи йоқ киишләр қәтл қилинди. бу ечинишлиқ вәқә түгимәй туруп, түркийә пәләстинлкләргә болған бесимни йәңгиллитиш үчүн исраилийәдин пәқәт кәчүрүм вә төләм беришнила тәләп қилди. лекин пәләстинликләргә қарита елип берилған йардәм хизмәтлиригә қарши тәтүр тәшвиқат паалийити елип берилди. уруш хәвипи астида йашаватқан кишиләргә иссиқ тамақ тарқитиливатқан әснада «таамлар һәққий муһтаҗларға әмәс террорчиларға тарқитип берилмәктә»дегән мәзмунда төһмәтләр чапланди. мустәһкәм аилиләр болған, инсанлар террорлуқ қилмишлириға майил қилинмайдиған сағлам җәмийәт қурулмисида асайиш, аманлиқ вә тинчлиқни бәрпа қилиш үчүн тиришчанлиқ көрситип  4000 йашни иллиқ аилигә ериштүргән түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи террорчиларни қоллаш билән әйибләнди.

соғаққанлиқ билән ойланған вақтимизда түркийәниң йардәм хизмәтлири кәскин вәзийәтниң пәсйишидә, киризисниң йаман тәсирлирини азайтишта қанчилик муһим рол ойниғанлиқини байқаймиз. түркийә районда аманлиқ вә тинчлиқ бәрпа қилиш үчүн өзи тутқан йолда қәтий бошишип қалмай меңип кәлди. бу рамизан ейида йариланғларниң җараһитини сақайтиш үчүн уларниң өйлиригичә берип сәһийә мулазимити берилди, дора вә медитсина буйумлири ғәззәгә әвәтилди, һәр күни 1000 аилә болуп җәмий 200 миң кишигә иссиқ тамақ тарқитилди вә 12 миң муһтаҗ аилигә ашлиқ берилди. тика инсаний хизмәтләр арқилиқ болупму ғәззәниң барғанчә начарлишиватқан вәзийитини азрақ болсиму пәсәйтиш вә узун муддәтлик тәрәққийат пилани арқилиқ пәләстин хәлқиниң турмушини йахшилашни мәқсәт қилиду.

түркийә адаләт вә тинчлиқни асас қилидиған икки дөләтлик һәл қилиш чарисини қоллап, исраилийәниң районда нопузини күчәйтиш үчүн йүргүзүватқан сийасәтлиригә мувапиқ инкасларни қайтуруп кәлмәктә. исраилийә сепиллар, халиғанчә адәм җазалаш, қорал вә бомбилар билән пәләстинликләрни йоқ  қилиш билән әмәс адаләт, мәрһәмәт билән дөләтни башқуруп қанунлуқ һалда нопуз тикләшниң муһимлиқини тонуп йетиши керәк.

киризисләрни һәл қилиш үчүн җан көйдүрүватқан түркийә

адаләт вә мәрһәмәтни йақлашни тарихий буруч вә дөләт әнәниси сүпитидә қобул қилған түркийә дин, тил вә ирқ айримастин һәр вақит зулумға қарши мәзлум билән бир сәптә туруп кәлди. буниң сан санақсиз мисаллирини тарихта учритимиз. 1492-йили 200 миңға йеқин йәһуди испанийәдә дуч кәлгән зулум вә бесим сәвәблик османли дөлитидин панаһлиқ тиләп бу земинларда хатирҗәм йашашла биләнла қалмай дөләт апаратлирида муһим вәзипиләрни өтигәниди. буниңға охшаш мисалларни җумһурийәт тарихидиму учритимиз. түркийә йәһудийларниң2-дунйа урушида натсистларниң зулумидин қутулуп қелиш үчүн қолидин келишичә тиришчанлиқ көрсәткәниди. әйни чағдики түркийәниң марсилйа консолханисиниң консоли нәҗдәт кәнт, натсистларниң ишғалийити астидики фирансийәдә йашаватқан вә натсистларниң лагерлириға  әвәтилиш алдидики нурғун йәһудиға түркийә паспорти беҗирип, уларниң һайатини қутқузуп қалғаниди. йәнә әйни чағда түркийәниң родос баш консоли болуп вәзипә өтигән  салаһәттин үлүмән германийә билән түркийә арисида киризисниң чиқишидин қорқмай, родос арилидин натсистларниң лагерлириға әвәтилмәкчи болған йәһудийларни немис генералға тапшуруп бәрмигәниди. тарихтики бу  мисалларға нәзәр салғинимизда түркийәниң һазирқи тиришчанлиқлирини техиму обдан чүшәнгили болиду.

түркийәниң районда тинчлиқ вә аманлиқ бәрпа қилиш үчүн көрсәткән тиришчанлиқлириниң қиммитини билип бу тарихий пурсәтни чиң тутуш лазим. күнимиздә тоқунуш вә муқимсизлиқниң увисиға айлинип қалған районни 400 йил адаләт билән башқурған вә охшимиған дин вә етник гуруппиларниң тинч вә аманлиқ ичидә йашишини капаләткә игә қилған османли дөлитиниң мирасини давамлаштуруп кәлгән бир дөләт, шәксизки районниң нөвәттики муқимсиз, амансиз вә тинчсиз вәзийитигә чарә тепиш үчүн күч чиқириши толиму нормал.

түркийә һечқачан башқа дөләтләрни һөкүмранлиқ астиға елип өзигә бойсундурушни вә шәхсий мәнпәәтлиринила көзләшни мәқсәт қилмиди, түркийә дөләт ичидила әмәс дөләт сиртида қийин әһвалда қалған инсанларни йөләп кәлди. қисқиси, түркийә 80 милйон кишинила әмәс 7 йерим милйард кишиниң мәнпәәтини чиқиш қилип һәрикәт қилип кәлмәктә. мәсилән, техи  йеқинда түркийә бирма билән баңладештики мусапирлар лагеридики мәзлум кишиләргә йеқин йардәм қилди. араканда еғир зулумға учрап баңладешқа қачқан мәзлумларға түркийә җуғрапийәлик җәһәттин узақ болушниң әксичә қучақ ачти. җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған араканда киризис пәйда болған күндин башлап араканлиқ мусулманлар үчүн хәлқарада қойуқ дипломатийә хизмити елип берип, мәзлумларға дәрһал йардәм буйумлири әвәтти. баңладештин панаһлиқ тилигән мусапирларға түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи хадилири һәр күни иссиқ тамақ тарқитип бәрмәктә. түркийә бу райондин 5500 километир йирақлиқта туруп район хәлқигә йардәм қилишини қандақму җаһангирлик билән изаһлиғили болсун. түркийәниң бирдинбир мәқсити дунйаниң тәртипини вә низамини сақлаш вә шәхсий мәнпәәтлири үчүн бузушқа уруниватқанларға қарши чиқиштин ибарәт, халас.

түркийә-исраилийә мунасивәтлири

түркийә җумһурийити исраилийә билән болған дипломатик мунасивәтлирини районниң тинчлиқи вә муқимлиқиға пайда елип келидиған тиришчанлиқлириниң бир қисми сүпитидә көриду. исраилийә билән район дөләтлири арисидики тоқунушлар вә сүркилишләр нәзәргә елинғинида, түркийә-исраилийә мунасивәтлири оңушлуқ елип берилса исраилийә районда йетим қалмайду. пәләстиндә һәр қетим киризис келип чиқиса түркийә-исраилийә мунасивәтлири бузулуп туриду. түркийәниң сәзгүрлики вә инсаний позитсийәсидин исраилийә һөкүмити биарам болмақта,бу әһвал тәбиий һалда икки дөләт мунасивәтлиригә сәлбий тәсирләрни елип кәлмәктә. ғәззәдә ахирқи қетим мәйданға кәлгән киризистин кейинму һәр икки дөләт әлчилирини қайтуруп кәлди, бу әһвал икки дөләтниң дипломатик мунасивәтлириниң сәвийәсини төвәнлитип төвәнләтмәслик мәсилисини күнтәртипкә елип кәлди.

баш әлчиләрниң вақтинчә турушлуқ дөләтни ташлап мәмликитигә қайтип кетиши дипломатийә саһәсидә нормал һесаблиниду. бирақ диломатик мунасивәтләр узун мәзгил үзүлүп қалса, буниң зийинини һәммидин бәк пәләстинликләр тартиши мумкин. мави мармара һуҗумидин кейин түркийә-исраилийә арисида давамлашқан 6 йиллиқ сүркилиш икки дөләтниң баш әлчи тәйинлиши билән нисбәтән пәсәйгәниди. икки дөләтниң дипломатик саһәдә қайтидин мунасивәт орнитиши түрткисидә, түркийә ғәззәгә йардәм буйумлирини асанла йәткүзүп бәргәниди. дәрвәқә, қуддус ишғалийәт астида, ғәззә қамал астида, ийордан дәрйасиниң ғәрбий қирғиқи болса қоршав астида турмақта, буниңдин башқа пәләстингә тутушидиған йоллар ғәйри рәсмий һалда исраилийәниң контроллуқи астида турмақта. бундақ вәзийәттә һессийат бойичә иш қилмай соғуққанлиқ билән һәрикәт қилип вәзийәтни техиму кәскинләштүрүветидиған қәдәмләрни ташлаштин сақлиниш лазим. алақидар орунлиримизму һәмкарлиқ ичидә паалийәт қилиши керәк, чәт әлдә актип паалийәт қиливатқан түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқиниң хадимлири билән мәслиһәт билән иш тутуш толиму зөрүр.

исраилийә һөкүмити  буниңдин кейин хәлқара җәмийәтниң авазиға қулақ селиши вә пәләстинликләргә зулум селиштин йирақ туруши лазим. тарихта әң көп сүргүн һайати баштин кәчүргән бир милләтниң әвладлири өтмүштә бешиға кәлгән азаб-оқубәтләрниң охшишини нөвәттә башқа бир милләткә рава көрмәслики керәк. йәнә бир тәрәптин киризисни техиму еғирлаштурувәткән, инсанларни күшкүртип районни муқимсизлиқ патқиқиға сөрәп киргән бир дөләтниң «мурәссәләштүргүчи»болуш салаһийити йоқ. 100 йилдин буйан тинчлиққа тәлпүнүп келиватқан қуддуста өтмүштә болғинидәк охшимиған динға етиқад қилидиғанлар тинчлиқ вә һузур ичидә йашиши керәк. шәксизки, инсанлар әркин вә аманлиқ ичидә һәрикәт қилалайдиған вә сода җанлинидиған һәр йәрдә тинчлиқ бәрпа болиду. түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи хадимлири қәйәргила бармисун  шу җайниң иқтисадий тәрәққий қурулушини күчәйтиш тинчлиқ вә һузур муһитини қоғдаш,қалаймиқан җайларда қайтидин тәртип бәрпа қилишни мәқсәт қилиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر