süriyege zadi qandaq dölet asasi qanuni kérek? (awazliq)

dunya közniki (15)

süriyege zadi qandaq dölet asasi qanuni kérek? (awazliq)

süriyege zadi qandaq dölet asasi qanuni kérek?

 

dunya közniki (15)

«süriyege zadi qandaq dölet asasi qanuni kérek?»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «süriyege zadi qandaq dölet asasi qanuni kérek?» témiliq analizini diqqitinglargha sunimiz:

deweqe, urushlarning toxtimasliqining sewebliridin birsi urushtin kéyinki ishlar üchün kélishelmeslik bolsa, urushtin kéyinki weziyetke téximu bek merkezlishish urushlargha xatime béridighan muhim yollarning birsi hésablinidu.

yéqinqi künlerdin buyan axbaratlar rusiyening süriye üchün yéngi bir asasiy qanun teklip pilani teyyarlighanliqi we bu teklip pilanining amérika bilenmu muzakire qilinghanliqi heqqide xewerlerni qilmaqta. süriyening kelgüsini, körünüshte bir - birige qarshi bu ikki küchning belgilishi rayondiki döletlerning we insanlarning menpeetige hergizmu mas kelmeydu - elwette.

yer shari xaraktérliq akétiyorlarning menpeetlirini boylighan halda özlirini téximu bek mudaxile qilish hoquqigha ige qilish asasida teyyarlap bérilgen asasiy qanun rayonmizgha zadi qanchiliq muqimliq élip kéler?

shunglashqa rayon döletliri, tetqiqat organliri, mutexessiler we ziyaliylarning xuddi urushqa köngül bölgendek jiddiy bir shekilde bu nuqtini küntertipining aldiniqi qatarigha élishi intayin muhim. süriye xelqining tarixidin, kültüri, étiqadi we qimmet qarashliridin shundaqla kechürmishliridin ayrim bir shekilde teyyarlanghan asasiy qanunning süriye xelqige xatirijemlik élip kéleleydighanliqini tesewwur qilghili bolmaydu. chégish meslilerni hel qilishqa téximu yarimaydu. mana bu penchiridin nezer salghan halda süriye üchün töwende biz teklip sunghan asasiy qanun pirinsiplirini süriyeliklerge oxshash bashqa xelqler üchünmu muhim ehmiyetke ige dep qaraymiz.

1 - bashqurulushi asan bir dölet layihesi yaki köp sanliqning hakimiyitini ishqa ashuridighan bir asasiy qanun

ottura sherqtiki dölet tüzümlirige qaraydighan bolsaq, bu tüzümlerning eng chong mesililiri köp sanliq asasida xelqni tayanch qilmasliqi we küchini xelqtin almasliqidur. öz xelqige tayanmighan we küchini uningdin almighan tüzümler mewjutluqini dawamlashturalishi üchün öz xelqige qarshi dölet ichide téximu köp herbiy we saqchi küchige tayinishqa, sirtta bolsa, téximu köp yer shari xaraktérliq küchlerge tayinishqa mejbur bolidu. shunglashqa dölet asasiy qanuni küchini xelqtin alidighan we bu dairide köp sanliqning hakimiyitini kapaletke ige qilghan asasiy qanun bolushi lazim. köp sanliqning iradisini yoqqa chiqarmaydighan bir asasiy qanun arqiliqla dölitige we dölet organlirigha ige chiqqili bolidu.  her qandaq bir dölet shundaq bolghandila andin dölet ichi we sirtida küchlük bolalaydu.

 

2 - almiship turishi üchün hakimiyet béshida turush mudditi cheklik halgha keltürülgen asasiy qanun

 

ottura sherqtiki dölet tüzümliri we döletni ajizlashturup qoyghan amillardin birsi hakimiyetning qanunluq halda almashmasliqidur. hakimiyet béshigha ötken rehberlerning, padishahlar we emirlerning ömür boyi hakimiyet béshida turiwéridighanliqidur. bu ehwal bu xil döletlerdiki nurghunlighan mesililerning asasliq sewebliri hésablinidu. bulupmu bundaq ehwalda hakimiyetler aldi bilen jemiyettiki qanunluq salahiyitini yoqutup qoyidu. öz zéminidin küch almighan hakimiyet tüzimi bashqisining yaridimi bilen özini saqlap qalidu. döletliridiki hakimiyetni özgertmekchi bolghan öktichilermu bu ehwalni qanunluq hésablimighanliqi üchün xelqaraliq küchlerdin téximu köp yardem élishqa muhtaj bolidu. bu xil ehwalning shekillenmesliki we öktichiler peqetla öz xelqige hésab béridighan bolushi shundaqla küchini xelqtin élishi üchün choqum hakimiyet mudditi cheklik halgha keltürülishi lazim. ikki mezgil bilen cheklengen we jemiy 10 yil dawamlishidighan hakimiyet mudditi, ottura sherqtiki qanunluq asas, ijtimaiy tinchliq tashqi küchlerge emes, xelqqe tayinishqa oxshash nurghun mesililerni hel qilip béreleydu.

 

3 - oxshashmasliqlar qoghdilinidighan köp sanliq asasidiki asasiy qanun tüzimi

 

asasiy qanun dölette köp sanliqning hakimiyitini ishqa ashurush bilen birge az sanliqlarning pikir qarashliri we étiqadlirini qetiy halda qoghdaydighan bolushi lazim. heq hoquq, barawerlik jehettin az sanliqlar bilen köp sanliqlar otturisida héchqandaq mesile bolmasliqi lazim.

 

4 - yunétér[1] (zamaniwi) dölet sistémisigha tayanghan asasiy qanun

 

suriyede aptonom xaraktérlik bir tüzüm hergizmu muqimliq bexsh ételmeydu. iraq we ispaniye buning konkért misali bolalaydu. aptonom rayonlargha ayrilghan bir süriyede, her qaysi rayonlar téximu bekrek erkinlik we aptonom hoquqigha ige bolush tirishchanliqi ichige kirip qalidu. ikkinchi tereptin tashqi küchler dawmliq bu yochuqtin paydilinip, ularning ichki ishlirigha arilishalaydighan bolidu. aptonomiye tüzümi döletning her qaysi rayonliri otturisdiki oxshash bolmighan guruppilar ara ishenmeslikni ashuridighan bolghachqa, ichki tinchliq we xatirijemlik ishqa ashmaydu. shunga aptonomiye asasidiki tüzüm hergizmu urushni toxtitalmaydu. buning eksiche, milliy oxshimasliqlar qoghdinilinidighan, kishilik heq hoquq we erkinlikler kapaletke ige qilinidighan yerlik hökümetler kücheytilgen bir yunétér (zamaniwi) dölet sistémisi berpa qilinidighan bolsa, andin uzun muddetlik tinchliqni ishqa ashurush mumkin bolidu. 

5 - adaletke wekillik qilidighan, hakimiyiti muqim, ijra qilish bir merkezlikke ige asasiy qanun

 

asasiy qanun bir tereptin xelqning oxshash bolmighan qarashlirining parlaméntta ekis étishini ishqa ashurush bilen birge, yene bir tereptin, döletni idare qilishni téximu qolaylashturup, hakimiyetni yéterlik derijide küchlük halgha keltüridu. süriyede pirézidéntliq yaki parlamént asasidiki dölet sistémisi qurushqa bolidu. parlamént asasidiki sistéma bolghanda, pirézidéntining hoquqi sémwolluq we wekillik xaraktérige ig bolghan bolidu. bash ministir we pirézidént her ikkisi teng küchlük bolghan bir sistémida döletni bashqurush teske toxtaydighan ehwal kélip chiqidu. bu chaghda tashqi aktiyorlar her qaysi tereplerni bir birige qarshi suyiéstimal qilalaydu. bashqa dölet hakimiytige téximu bek muxadile qilalaydighan bolup qalidu.

 

6 - xelqning qimmet qarashlirigha sezgür bir asasiy qanun

 

ottura sherqtiki eng muhim ammiwi qimmet qarash dindur. din bilen döletning munasiwetlirini mueyyenleshtürüshte, emeliy ijraatlardin halqip ketken términler bizge héch qandaq hel qilish charisi sunalmasliqi mumkin. sikularizm asasidiki gherb döletlirining 1we 2dunya urushida insaniyetke tirip bergen mesililiri, hetta skularizimchi déyishkimu bolidighan saddam we qezzafi hökümetliri bilen sheriet arqiliq bashqurulidighanliqi ilgiri sürülgen bezi ereb döletlirining déktatorliri misal süpitide otturida turuptu.

bu jehette her bir döletning din bilen dölet otturisdiki munasiwetlerni öz tarixiy tejribilirige asasen muqerrerleshtürushi eng munasip bolidu. ottura sherq döletliri bu nuqtidin islam tarixi we osmanli sistémisi, erkinlikni yaqilaydighan we köp sanliqni asas qilidighan din dölet munasiwetlirige nisbeten intayin ünümlük tejribilerni sunalaydu. süriyege nisbeten eng xata bolidighini meyli néme dep teriplishidin qetiy nezer diniy qimmet qarashlarni nezerdin saqit qilghan, hetta dingha qarshi mewqedimu turidighan bir asasiy qanunning teyyarlinishidur. bundaq asasiy qanun bilen dölet jemiyettiki qanunluq salahiyitini we hörmitini yoqutup qoyidu. bundaq ehwalda yene xelqtin küch almighan bir hakimiyetke duchar bolghan bolidu. bumu ottura sherqtiki tüzümlerning bügünki haligha yene qaytip kelgenliki bolidu. eslide asasiy qanun dinning izahlinishidimu köp sanliqning pikrige tayanghan bolishi lazim. iran we seudi erebistandikige oxshash birla mezhepning izahatini asas qilmasliq lazim.

 

7 - kolliktéwézimliq kimliklerni emes, kishilik kimlikni asas qilidighan asasiy qanun

 

ottura sherq؛ perqliq dinlar, irqlarn, mezhepler, idiologiyeler we qebililer eng köp rayundur. bundaq rayonda dölet asasiy qanunning kolliktéwizmliq kimlikni asas qilghan halda teyyarlinishi, bosniye - géritségowénadikige oxshash siyasiy sistémini palech halgha chüshürüp qoyidu. dölet asasiy qanunini kolliktiwézimliq kimlikini asas qilghan halda teyyarlash, turmushni tonglitip qoyidighan bir pozitsiyedur. shunglashqa asasi qanun choqum kishlik kimlikini asas qilghan bolushi lazim. shexsler elwette, koléktiwizm kimliki üchün kéreklik her xil teshkilatlinish qatarliq xizmetlerni qilalaydu.

héch qandaq uzush menggu dawam qilmaydu. urushtin kéyinge teyyarliq qilmighan aktiyorlar, meyli qanchilik küchlük bolushidin qetiy nezer, urushtin kéyin üstelde meghlup bolushqa mehkumdur. urushtin kéyin süriye xata asaslar üstige qurulidighan bolsa, rayonimizdiki muqimsizliq téximu uzun dawamlishidighan halgha kélip qilishi mumkin. shunga urushtin kéyinki tinchliq, xatirijemlik, muqimliq ishqa ashqan bir süriye we rayonimiz üchün asasiy qanun teyyarlash qatarliq köp tereplimilik nurghun xizmetlerni qilishimizgha toghra kélidu. undaq bolmighanda urushtin utuqqa érishküchiler yer shari xarakétrliq aktiyorlar bolup kétiwéridu.

hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 

 


[1] - qanun chiqirish ishliri we hakimiyet birla merkezdin bashqurulidighan we döletning barliq rayon, sheher we nahiye - yézilirida oxshash yürgüzilidighan dölet sistémisi

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر