сүрийәгә зади қандақ дөләт асаси қануни керәк? (авазлиқ)

дунйа көзники (15)

сүрийәгә зади қандақ дөләт асаси қануни керәк? (авазлиқ)

сүрийәгә зади қандақ дөләт асаси қануни керәк?

 

дунйа көзники (15)

«сүрийәгә зади қандақ дөләт асаси қануни керәк?»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «сүрийәгә зади қандақ дөләт асаси қануни керәк?» темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

дәвәқә, урушларниң тохтимаслиқиниң сәвәблиридин бирси уруштин кейинки ишлар үчүн келишәлмәслик болса, уруштин кейинки вәзийәткә техиму бәк мәркәзлишиш урушларға хатимә беридиған муһим йолларниң бирси һесаблиниду.

йеқинқи күнләрдин буйан ахбаратлар русийәниң сүрийә үчүн йеңи бир асасий қанун тәклип пилани тәййарлиғанлиқи вә бу тәклип пиланиниң америка биләнму музакирә қилинғанлиқи һәққидә хәвәрләрни қилмақта. сүрийәниң кәлгүсини, көрүнүштә бир - биригә қарши бу икки күчниң бәлгилиши райондики дөләтләрниң вә инсанларниң мәнпәәтигә һәргизму мас кәлмәйду - әлвәттә.

йәр шари характерлиқ акетийорларниң мәнпәәтлирини бойлиған һалда өзлирини техиму бәк мудахилә қилиш һоқуқиға игә қилиш асасида тәййарлап берилгән асасий қанун районмизға зади қанчилиқ муқимлиқ елип келәр?

шуңлашқа район дөләтлири, тәтқиқат органлири, мутәхәссиләр вә зийалийларниң худди урушқа көңүл бөлгәндәк җиддий бир шәкилдә бу нуқтини күнтәртипиниң алдиниқи қатариға елиши интайин муһим. сүрийә хәлқиниң тарихидин, күлтүри, етиқади вә қиммәт қарашлиридин шундақла кәчүрмишлиридин айрим бир шәкилдә тәййарланған асасий қанунниң сүрийә хәлқигә хатириҗәмлик елип келәләйдиғанлиқини тәсәввур қилғили болмайду. чегиш мәслиләрни һәл қилишқа техиму йаримайду. мана бу пәнчиридин нәзәр салған һалда сүрийә үчүн төвәндә биз тәклип сунған асасий қанун пиринсиплирини сүрийәликләргә охшаш башқа хәлқләр үчүнму муһим әһмийәткә игә дәп қараймиз.

1 - башқурулуши асан бир дөләт лайиһәси йаки көп санлиқниң һакимийитини ишқа ашуридиған бир асасий қанун

оттура шәрқтики дөләт түзүмлиригә қарайдиған болсақ, бу түзүмләрниң әң чоң мәсилилири көп санлиқ асасида хәлқни тайанч қилмаслиқи вә күчини хәлқтин алмаслиқидур. өз хәлқигә тайанмиған вә күчини униңдин алмиған түзүмләр мәвҗутлуқини давамлаштуралиши үчүн өз хәлқигә қарши дөләт ичидә техиму көп һәрбий вә сақчи күчигә тайинишқа, сиртта болса, техиму көп йәр шари характерлиқ күчләргә тайинишқа мәҗбур болиду. шуңлашқа дөләт асасий қануни күчини хәлқтин алидиған вә бу даиридә көп санлиқниң һакимийитини капаләткә игә қилған асасий қанун болуши лазим. көп санлиқниң ирадисини йоққа чиқармайдиған бир асасий қанун арқилиқла дөлитигә вә дөләт органлириға игә чиққили болиду.  һәр қандақ бир дөләт шундақ болғандила андин дөләт ичи вә сиртида күчлүк болалайду.

 

2 - алмишип туриши үчүн һакимийәт бешида туруш муддити чәклик һалға кәлтүрүлгән асасий қанун

 

оттура шәрқтики дөләт түзүмлири вә дөләтни аҗизлаштуруп қойған амиллардин бирси һакимийәтниң қанунлуқ һалда алмашмаслиқидур. һакимийәт бешиға өткән рәһбәрләрниң, падишаһлар вә әмирләрниң өмүр бойи һакимийәт бешида туриверидиғанлиқидур. бу әһвал бу хил дөләтләрдики нурғунлиған мәсилиләрниң асаслиқ сәвәблири һесаблиниду. булупму бундақ әһвалда һакимийәтләр алди билән җәмийәттики қанунлуқ салаһийитини йоқутуп қойиду. өз земинидин күч алмиған һакимийәт түзими башқисиниң йаридими билән өзини сақлап қалиду. дөләтлиридики һакимийәтни өзгәртмәкчи болған өктичиләрму бу әһвални қанунлуқ һесаблимиғанлиқи үчүн хәлқаралиқ күчләрдин техиму көп йардәм елишқа муһтаҗ болиду. бу хил әһвалниң шәкилләнмәслики вә өктичиләр пәқәтла өз хәлқигә һесаб беридиған болуши шундақла күчини хәлқтин елиши үчүн чоқум һакимийәт муддити чәклик һалға кәлтүрүлиши лазим. икки мәзгил билән чәкләнгән вә җәмий 10 йил давамлишидиған һакимийәт муддити, оттура шәрқтики қанунлуқ асас, иҗтимаий тинчлиқ ташқи күчләргә әмәс, хәлққә тайинишқа охшаш нурғун мәсилиләрни һәл қилип берәләйду.

 

3 - охшашмаслиқлар қоғдилинидиған көп санлиқ асасидики асасий қанун түзими

 

асасий қанун дөләттә көп санлиқниң һакимийитини ишқа ашуруш билән биргә аз санлиқларниң пикир қарашлири вә етиқадлирини қәтий һалда қоғдайдиған болуши лазим. һәқ һоқуқ, баравәрлик җәһәттин аз санлиқлар билән көп санлиқлар оттурисида һечқандақ мәсилә болмаслиқи лазим.

 

4 - йунетер[1] (заманиви) дөләт системисиға тайанған асасий қанун

 

сурийәдә аптоном характерлик бир түзүм һәргизму муқимлиқ бәхш етәлмәйду. ирақ вә испанийә буниң конкерт мисали болалайду. аптоном районларға айрилған бир сүрийәдә, һәр қайси районлар техиму бәкрәк әркинлик вә аптоном һоқуқиға игә болуш тиришчанлиқи ичигә кирип қалиду. иккинчи тәрәптин ташқи күчләр давмлиқ бу йочуқтин пайдилинип, уларниң ички ишлириға арилишалайдиған болиду. аптономийә түзүми дөләтниң һәр қайси районлири оттурисдики охшаш болмиған гуруппилар ара ишәнмәсликни ашуридиған болғачқа, ички тинчлиқ вә хатириҗәмлик ишқа ашмайду. шуңа аптономийә асасидики түзүм һәргизму урушни тохтиталмайду. буниң әксичә, миллий охшимаслиқлар қоғдинилинидиған, кишилик һәқ һоқуқ вә әркинликләр капаләткә игә қилинидиған йәрлик һөкүмәтләр күчәйтилгән бир йунетер (заманиви) дөләт системиси бәрпа қилинидиған болса, андин узун муддәтлик тинчлиқни ишқа ашуруш мумкин болиду. 

5 - адаләткә вәкиллик қилидиған, һакимийити муқим, иҗра қилиш бир мәркәзликкә игә асасий қанун

 

асасий қанун бир тәрәптин хәлқниң охшаш болмиған қарашлириниң парламентта әкис етишини ишқа ашуруш билән биргә, йәнә бир тәрәптин, дөләтни идарә қилишни техиму қолайлаштуруп, һакимийәтни йетәрлик дәриҗидә күчлүк һалға кәлтүриду. сүрийәдә пирезидентлиқ йаки парламент асасидики дөләт системиси қурушқа болиду. парламент асасидики система болғанда, пирезидентиниң һоқуқи семволлуқ вә вәкиллик характеригә иг болған болиду. баш министир вә пирезидент һәр иккиси тәң күчлүк болған бир системида дөләтни башқуруш тәскә тохтайдиған әһвал келип чиқиду. бу чағда ташқи актийорлар һәр қайси тәрәпләрни бир биригә қарши суйиестимал қилалайду. башқа дөләт һакимийтигә техиму бәк мухадилә қилалайдиған болуп қалиду.

 

6 - хәлқниң қиммәт қарашлириға сәзгүр бир асасий қанун

 

оттура шәрқтики әң муһим аммиви қиммәт қараш диндур. дин билән дөләтниң мунасивәтлирини муәййәнләштүрүштә, әмәлий иҗраатлардин һалқип кәткән терминләр бизгә һеч қандақ һәл қилиш чариси суналмаслиқи мумкин. сикуларизм асасидики ғәрб дөләтлириниң 1вә 2дунйа урушида инсанийәткә тирип бәргән мәсилилири, һәтта скуларизимчи дейишкиму болидиған саддам вә қәззафи һөкүмәтлири билән шәриәт арқилиқ башқурулидиғанлиқи илгири сүрүлгән бәзи әрәб дөләтлириниң дектаторлири мисал сүпитидә оттурида турупту.

бу җәһәттә һәр бир дөләтниң дин билән дөләт оттурисдики мунасивәтләрни өз тарихий тәҗрибилиригә асасән муқәррәрләштүруши әң мунасип болиду. оттура шәрқ дөләтлири бу нуқтидин ислам тарихи вә османли системиси, әркинликни йақилайдиған вә көп санлиқни асас қилидиған дин дөләт мунасивәтлиригә нисбәтән интайин үнүмлүк тәҗрибиләрни суналайду. сүрийәгә нисбәтән әң хата болидиғини мәйли немә дәп тәриплишидин қәтий нәзәр диний қиммәт қарашларни нәзәрдин сақит қилған, һәтта динға қарши мәвқәдиму туридиған бир асасий қанунниң тәййарлинишидур. бундақ асасий қанун билән дөләт җәмийәттики қанунлуқ салаһийитини вә һөрмитини йоқутуп қойиду. бундақ әһвалда йәнә хәлқтин күч алмиған бир һакимийәткә дучар болған болиду. буму оттура шәрқтики түзүмләрниң бүгүнки һалиға йәнә қайтип кәлгәнлики болиду. әслидә асасий қанун динниң изаһлинишидиму көп санлиқниң пикригә тайанған болиши лазим. иран вә сәуди әрәбистандикигә охшаш бирла мәзһәпниң изаһатини асас қилмаслиқ лазим.

 

7 - колликтевезимлиқ кимликләрни әмәс, кишилик кимликни асас қилидиған асасий қанун

 

оттура шәрқ؛ пәрқлиқ динлар, ирқларн, мәзһәпләр, идиологийәләр вә қәбилиләр әң көп райундур. бундақ районда дөләт асасий қанунниң колликтевизмлиқ кимликни асас қилған һалда тәййарлиниши, боснийә - геритсеговенадикигә охшаш сийасий системини паләч һалға чүшүрүп қойиду. дөләт асасий қанунини колликтивезимлиқ кимликини асас қилған һалда тәййарлаш, турмушни тоңлитип қойидиған бир позитсийәдур. шуңлашқа асаси қанун чоқум кишлик кимликини асас қилған болуши лазим. шәхсләр әлвәттә, колективизм кимлики үчүн керәклик һәр хил тәшкилатлиниш қатарлиқ хизмәтләрни қилалайду.

һеч қандақ узуш мәңгу давам қилмайду. уруштин кейингә тәййарлиқ қилмиған актийорлар, мәйли қанчилик күчлүк болушидин қәтий нәзәр, уруштин кейин үстәлдә мәғлуп болушқа мәһкумдур. уруштин кейин сүрийә хата асаслар үстигә қурулидиған болса, районимиздики муқимсизлиқ техиму узун давамлишидиған һалға келип қилиши мумкин. шуңа уруштин кейинки тинчлиқ, хатириҗәмлик, муқимлиқ ишқа ашқан бир сүрийә вә районимиз үчүн асасий қанун тәййарлаш қатарлиқ көп тәрәплимилик нурғун хизмәтләрни қилишимизға тоғра келиду. ундақ болмиғанда уруштин утуққа еришкүчиләр йәр шари харакетрлиқ актийорлар болуп кетивериду.

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 

 


[1] - қанун чиқириш ишлири вә һакимийәт бирла мәркәздин башқурулидиған вә дөләтниң барлиқ район, шәһәр вә наһийә - йезилирида охшаш йүргүзилидиған дөләт системиси

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر