англо-саксон лагериниң русийә билән сүркилиши вә түркийәниң тәңпуң сийасити

тәтқиқатчи җан аҗунниң темиға мунасивәтлик анализи

англо-саксон  лагериниң русийә билән сүркилиши вә түркийәниң тәңпуң сийасити

англо-саксон лагериниң русийә билән сүркилиши вә түркийәниң тәңпуң сийасити

әнглийәдә русийәниң сабиқ җасоси сергей скрипал вә қизи йулйаниң «нирва гази»билән өлтүрүлүшидин кейин тар мәнидин елип ейтқанда англо-саксон гуруһи дәп атилидиған америка билән әнглийә, кәң мәнидин елип ейтқанда, ғәрб дөләтлири билән русийә арисида күчлүк сүркилиш келип чиқти. бәзи дөләтләр русийәлик җасосиниң суйиқәсткә учришиниң кәйнидә русийәниң барлиқини илгири сүрди.  америка, канада, австралийә, йеңи зиландийә вә йавропа иттипақи дөләтлири болуп җәмий 25 дөләт русийәгә наразилиқ билдүрүш мәқситидә дөләтлиридә турушлуқ  140тәк русийәлик дипломатни чеградин қоғлап чиқиришти. русийә ташқи ишлар министирлиқи бу әйибләшләрни қәтий рәт қилип, скрипалниң өлүмидин әнглийә алаһидә һәрикәт қисимлири қоманданлиқи билән әнглийә истихбарат идарисиниң мәсул икәнликини илгири сүрүп байанат елан қилди. шималий атлантик әһди тәшкилати-нато изчил русийәгә қарши сийасәт йолға қойуп кәлди. дөләтләр өз алдиға русийәгә қарши айрим сийасәт йолға қоймиди. нато әзаси болған түркийә әнглийәдә русийәлик җасосниң суйиқәсткә учришини әйиблиди, бирақ башқа йавропа дөләтлиригә охшаш русийәни бивастә әйибләп түркийәдики русийәлик дипломатларни чеградин қоғлап чиқиридиған ишни қилмиди.

русийәлик җасос скрипалниң суйиқәсткә учриши сәвәбидин русийә билән ғәрб дөләтлири арисида келип чиққан сүркилиш «соғуқ мунасивәтләр уруши»дәврини әсләтсиму, дунйаниң нөвәттики вәзийитини нәзәргә алғинимизда соғуқ мунасивәтләр уруши дәвридин еғиз ечиш тәсрәк. чүнки русийәниң өзигә йеқин дөләтләрни тәшкилләп соғуқ мунасивәтләр уруши дәвридикигә охшаш лагер бәрпа қилишини ойлаш әқилгә таза мувапиқ әмәс. русийәниң қиримни мәҗбурий земиниға қошувелиши, украина киризиси сәвәбидин русийә билән ғәрб дөләтлири арисида сүркилиш чиқиши, иқтисадий урушқа елип баридиған дәриҗидики иқтисадий ембарго қатарлиқ сәвәбләр икки тәрәп арисидики сүркилишни техиму кәсинләштүрүвәтти. әнглийәдики сабиқ рус җасоси скрипалниң суйиқәсткә учриши тәрәпләр арисидики мунасивәтләрни техиму йуқири пәллигә көтүрүвәтти, дейишкә болиду. лекин ғәрб дунйаси ичидики зиддийәтләр вә германийә қатарлиқ бир қисим йавропа дөләтлириниң русийәгә мөтидил сийасәтләрни йолға қойуп келишини нәзәрдин сақит қилмаслиқ лазим.

русийә билән ғәрб дөләтлири арисида сүркилиш давамлишиватқан бир пәйттә, түркийә тәңпуң ташқи сийасәт йолға қойуп кәлмәктә. түркийә бу мәсилидә бир тәрәпкә тәвә болуштин бәкрәк дөләт мәнпәәтлирини көздә тутқан һалда һәрикәт қилмақта.  скрипал вәқәсидә түркийә натодики иттипақдашлири билән һәмкарлиқ ичидә һәрикәт қилип келиватқан болсиму лекин русийәлик дипломатларни чеградин қоғлап чиқармиди. мәсилән, бу қетим аккуйу йадро електр истансисиниң улини селиш мурасимиға түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән русийә пирезиденти виладимир пути бирликтә қатнашти. аккуйу йадро електр истансиси 4 рекатордин тәшкил тапидиған болуп, биринчи реакторни 2023-йили ишқа кириштүрүш пиланланмақта. аккуйу йадро електр истансиси 4800 мегават ток ишләпчиқирип түркийәниң енергийә еһтийаҗиниң %10ни қамдийалайдиған сәвийәгә йетиду.

нөвәттә түркийә русийә билән бирликтә дәсләпки қәдәмдә русийәдин түркийәгичә, иккинчи басқучта балқан дөләтлиригичә созулидиған туруба линийәси лайиһәси давамлаштурмақта. түркийә тәрипидин йолға қойуливатқан бир қисим енергийә лайиһәлири билән түрк енергийә еқими лайиһәси түркийәни енергийә базисиға айландуруш йолида ташланған муһим қәдәмләр һесаблиниду.

түркийә русийә биләнла әмәс йавропа иттипақи дөләтлири вә америка билән һәмкарлиқ мунасивәтлирини күчәйтишни халайду. дәрвәқә, русийәдин  « S-400  » типлиқ һава мудапиә системилирини сетивелиш тоғрисида келишим имзалиған түркийә, натоға әза дөләтләрдин һава мудапиә системилири елиш үчүнму қарши тәрәп билән музакирә өткүзмәктә. түркийә йәнә италийә вә фирансийә билән һава мудапиә системиси ишләпчиқириш үчүн келишим имзалиди. түркийә йәнә « F-35 »типлиқ уруш айропилани ишләпчиқиришта муһим рол ойнайдиған дөләттур.

түркийә билән натоға әза бир қисим дөләтләрниң фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати вә п к к-й п г мәсилисигә тутқан позитсийәси тамамән пәрқлиқ болмақта. русийә билән қирим, украина вә ғута мәсилисиидә келишәлмигән түркийә, тәңпуң сийасәт йолға қойуп дөләт мәнпәәтлирини чаммисиниң йетишичә қоғдап кәлмәктә.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر