ereb ittipaqining süriye kirizisige tutqan pozitsiyesi

ikkinchi dunya urushidin kéyinki mezgillerde xelqaraliq teshkilatlar dunya siyasitide muhim aktiyorlargha aylinishqa bashlidi.

ereb ittipaqining süriye kirizisige tutqan pozitsiyesi

türkiye penjirisidin ottura sherqqe nezer (10)

türkiye awazi radiyosi: ikkinchi dunya urushidin kéyinki mezgillerde xelqaraliq teshkilatlar dunya siyasitide muhim aktiyorlargha aylinishqa bashlidi. bu jeryanda ereb döletliri, bolupmu yéqinqi yillarda nurghunlighan rayonluq mesililerde namayan qilghan muweppeqiyetsiz heriketliri seweblik ereb xelqi neziride hörmitini yoqitip qoydi. rayonluq mesililerge hel qilish charesi tépishta tesir küchige ige bolalmighan ereb ittipaqining ottura sherq jughrapiyeside siyasiy, iqtisadiy we medeniyet hemkarliqini tereqqiy qildurushtimu muweppeqiyetke érishelmesliki, teshkilatning mewjudluq sewebining talash-tartish qilinishigha seweb bolmaqta.

töwende yardemchi dochent doktor ismail numan teljining anadolu agéntliqida élan qilinghan témigha munasiwetlik analizini huzurunglargha sunimiz.

bolupmu, isirailiyening pelestindiki ishghalchi siyasitining qarshisida ereb döletlirini bir künlük astigha toplap, bu döletke qarshi septin orun élishqa ilhamlanduridighan bir qurulmini shekillendürelmigen ereb ittipaqi, 2017-yilning iyun éyida pars qoltuqi döletliri otturisida bashlanghan kirizisning chongqurlishishi aldida awazini chiqiralmidi. süriyede dawamlishiwatqan ichki urush ereb ittipaqi hel qilish charesi tépishta qiyniliwatqan yene bir mesile hésablinidu. yüz minglarche ademning jénidin ayrilishi we milyonlarche kishining yurt-makanliridin ayrilishqa mejbur qélishigha qarap turghan ereb ittipaqi, yétip kelgen hazirqi nuqtida rolini jari qilduralmighan teshkilatqa aylandi.

ereb ittipaqining süriye mesilisidiki bu pozitsiyesi, ötkenki künlerde diplomatik talash-tartish mesilisige aylinip, xelqaraliq taratqulardin orun aldi. ereb ittipaqi bash katipining miyunxéndiki xewpsizlik aliy yighini jeryanida, türkiyening afrindiki herbiy herikitini tenqid qilishi we «enqerening bir ereb dölitining ishlirigha arilashqanliqi» ni tekitlep, panerebist xaraktérlik sözlerni qilishi, yighingha qatnishiwatqan türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghluning qattiq naraziliqigha duch keldi. tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu misirliq diplomat ehmet ebul elgeytning bayanatigha jawaben, ereb ittipaqining süriye hakimiyitining siyasetlirige qol qowushturup qarap turghan ehwal astida türkiyeni tenqid qilishqa urunushining asassiz ikenlikini körsetti.

mewlüt chawushoghlu ereb ittipaqining özige eza bir dölet rehbirining ximiyelik qoral ishlitishi we yérim milyon nopusni öltürüshining aldini alalmighanliqini tekitlep, «ereb ittipaqining süriyede herbiy heriketler we hujum weqelirini peyda qiliwatqan amérika hemde bashqa gherb döletlirige héchnime déyelmey turup, türkiyeni tenqid qilishini qobul qilghili bolmaydighanliqini» bildürdi.

undaqta, mewlüt chawushoghluning bu yolluq tenqidini téximu yaxshi chüshinish üchün ereb ittipaqining qandaq muweppeqiyetsizliklerni bashtin kechürgenlikini tarixiy nuqtidin chüshinishke tirishayli:

ereb döletliri arisida özara hemkarliqni kücheytish we rayonluq tehditlerge qarshi birlikte küresh qilish meqsitide bir yerge jem bolghan misir, iraq, süriye, liwan, seudi erebistan we iyordaniye qatarliq döletler teripidin 1945-yili qurulghan ereb ittipaqi, yillarning ötüshi bilen yéngi ezalarni qobul qilish arqiliq 22 ezagha ige rayonluq teshkilatqa aylandi. ereb ittipaqi iqtisadiy medeniyet jehettin cheklik hemkarliqni ashurghan bolsimu, siyasiy jehettin qurulush waqtida belgilengen nishanigha yételmidi. buninggha, ereb ittipaqining pelestin-isirailiye mesilisining hel qilinishida küchlük tesirge ige bolalmasliqini ochuq misal qilip körsitishke bolidu.

qurulghandin tartip isirailiyening siyasetlirige qarshi bayanatlarni élan qilghan, biraq her qandaq mejburlash küchi bolmighan qararlarni chiqarghan ereb ittipaqi, ezaliri arisidiki oxshimighan menpeet qayghuliri we meqsetler sewebidin küchlük tesirge ige ortaq siyasetni yolgha qoyushta qiyinchiliqqa uchridi. bu ehwal addiy qilip éytqanda, 1948-yili isirailiyege qarshi bashlanghan bayqut herikitide otturigha chiqti.

ereb ittipaqining isirailiyege qarshi bashlighan bayqut qararigha, yillarning ötüshi bilen eza döletlerning köpinchisi boysunmidi. 1979-we 1994-yili isirailiye bilen tinchliq kélishimi imzalighan misir bilen iyordaniye bayqut qararini emeldin qaldurdi. iyordan deryasining gherbiy qirghiqidiki pelestin hökümitimu 1993-yili isirailiye bilen tüzgen kélishim boyiche bayqutni axirlashturdi. 1996-yili élinghan qarar bilen pars qoltuqi hemkarliq kélishimige eza döletler isirailiyeni bayqut qilish qararining rayondiki tinchliqqa tosqunluq qilghanliqini seweb körsitip, ezeldinla cheklik nisbette qatnashqan bayqut qararini resmiy axirlashturdi.

ereb ittipaqining mesilini hel qilishida we ortaq heriket qilishida qanchilik muweppeqiyetsiz bolghanliqini 2010-yili bashlanghan ereb baharidin téximu yaxshi körüwalghili bolidu. ereb ittipaqi süriye bilen yemende dawamlishiwatqan ichki urushta tinchliqni yaqilaydighan hel qilish charesi tépishta rolini jari qilduralmidi.

rayon döletliri arisida meqsiti özara hemkarliqni kücheytish bolghan ereb ittipaqining yétip kelgen nuqtisida bu nishanidin yiraqlashqanliqini körgili bolidu. buninggha, 2017-yili iyunda bashlanghan pars qoltuqi kirizisi jeryanida otturigha chiqqan özgirishlerni yene bir misal qilip körsitishke bolidu. seudi erebistan, ereb birleshme xelipiliki we behreynning qatargha qarshi yolgha qoyghan siyasiy we iqtisadiy émbargolargha, ereb ittipaqidiki eng küchlük dölet bolghan misirmu qatnashti. ezaliri arisida siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we ijtimaiy hemkarliqni kücheytish meqsitige ige ereb ittipaqi, bu töt sahening hemmiside qatargha qarshi bashlanghan émbargolargha jimjit qarap turdi.

qisqiche qilip éytqanda, künimizdiki siyasiy weziyette ereb ittipaqini rolini jari qilduralmighan teshkilat ikenlikini éytish jayida éytilghan gep bolidu. dunya nuqtisidin éytqanda, démokratiyelishish keng omumlashqan bir mezgilde nurghun ezaliri diktator hakimiyettin teshkillengen bir teshkilatning qanunluq salahiyiti üstide muhim gumanlarni barliqqa keltüridu. bu ehwal 2016 –yili yüz bergen bir weqe bilen özini téximu éniq otturigha chiqardi. ereb ittipaqining 27-qétimliq yilliq aliy rehberler yighinigha sahibxanliq qilidighan marakeshning «teshkilatqa eza döletler arisidiki pikir oxshimasliqi sewebidin, bu qarardin waz kéchishi, rayon döletliri arisida küchlük tesir peyda qildi. marakesh tashqi ishlar ministirliqi mesilige munasiwetlik élan qilghan bayanatida, «yighinda ilgiriki yillarda élinghan oxshash qararlarning qobul qilinidighanliqini we ereb döletliri arisida bolmighan ittipaqliqni bardek körsitidighan xata qarashni shekillendürüshke paydiliq ikenlikini eskertip, ereb rehberlirining otturidiki pikir oxshimasliqlarni qobul qilishi kérekliki» ni tekitlidi. mart éyida échilishi pilan qilinghan aliy rehberler yighini, mawritaniyening sahibianliq qilishni qobul qilishi bilen iyul éyida ötküzüldi.

yuqiridiki ehwallarni yighinchaqlighanda, ereb ittipaqi bash katipi ehmet ebul geytning türkiyening afrindiki herbiy herikitini tenqid qilishi, teshkilatning meydanigha wekillik qilishtin bekrek, xususiy qarash ikenlikini körüwalghili bolidu. misirdiki sisi hakimiyiti bilen ittipaqlashqan burunqi hakimiyettiki aktiyorlarning, enqerening 2013-yili misirda yüz bergen herbiy özgirishke nisbeten tutqan qattiq pozitsiyesi sewebidin her qétim purset kelgende türkiyeni tenqid qilishqa urunushigha, ebul geytning afrin herbiy herikiti heqqide élan qilghan bayanatining arqisidiki qozghatquch küch süpitide qarash kérek.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر