soda ishlirida némilerge diqqet qilish lazim? (awazliq)

türkiyening barliq jameliride bir tutash oqulidighan jume xutbiliri/ 09 - 2018

soda ishlirida némilerge diqqet qilish lazim? (awazliq)

soda ishlirida némilerge diqqet qilish lazim?

 

 

eziz mumin qérindashlar! jüme küninglar mubarek bolsun!

allah taala yuqiriqi ayette mundaq deydu:

«ölchem we tarazigha hile ishletkenlerning way haligha! ular kishilerdin bir nerse alghanda, toluq ölchep tartip alidu. özliri bashqilargha bir nerse bergende bolsa, kem tartidu»[1]

peyghember eleyhissalam hedis sheripte mundaq deydu:

«bizni aldatquchi bizdin emes»[2]

allahning peyghembiri turmush éhtiyajini qamdash üchün bezide medine bazarigha baratti. élim - sétim qiliwatqan kishilerni közdin kechürüp, ular bilen söhbetlishetti. bir küni yene shundaq bazarda aylinip kétiwatqinida, bir bughday satquchining dukkini uning diqqitini tartti. üsti quruq körüngen bughday taghirining astigha qolini saldi. biraq tagharning asti teripi undaq emes idi. uning barmaqliri nem bolghan idi. peyghember eleyhissalam satquchidin nemning sewebini soridi. satarmen bughdayning yamghur sewebidin nem tartip qalghanliqini éytti. shuning bilen peyghember eleyhissalam uninggha «undaqta insanlarning körüshi üchün nem bolghan qismini üstige qoyishing kérek emesmu?» dep soridi we uni agahlandurup: «bizni aldatquchi bizdin emes»[3] dédi.

eziz mömin qérindashlar! dinimizda kishining bashqilargha muhtaj bolup qalmay turmush kechurishi we aile ezalirining éhtiyajini qamdishi asastur. bu meqset bilen halal we toghra yoldin pul tépish, ishlesh we soda ishliri bilen shughullinish medhiyege layiq emel bolup hésablinidu. allahning raziliqi, bendilerning heqqi we helal haram nezerge élinmighan her qandaq élim -sétim islamda meniy qilinidu. chünki xutbining béshidila oqughan ayetlerde allah taala bu nuqtini alahide tekitleydu.

«ölchem we tarazigha hile ishletkenlerning way haligha! ular kishilerdin bir nerse alghanda toluq ölchep tartip alidu. özliri bashqilargha bir nerse bergende bolsa, kem tartidu»[4]

eziz qérindashlar! insaniyetke xatirjem, ölchemlik we heqqaniyet asasidiki bir turmush yolini sizip bergen islam dinimiz, ilim sétim we tijaret exlaqigha dairmu nurghunlighan pirinsiplarni belgilep bergen. shübhisizki, tijaret exlaqining eng muhim pirinsipi, tapawetning halal bolishidin ibarettur. musulman peqetla dunya menpeeti üchün emes, téximu bek qimmetlik bolghan axiretke meblegh sélishni aldinqi pilangha qoyidu we tapawitige haram ariliship qalmasliqigha alahide köngül bölidu. allah haram qilghan nersilerni élip satmaydu. halal bolmighan yollardin bay bolushqa urunmaydu. naheq tapawettin, ösümdin, qarangghu bazarchiliqtin, xelqning mal mülkige qol tekküzüshtin we baj oghrilashtin uzaq turidu. birawni yoqutushni, reqibini ézip tashlashni oylishidighan monopolchi we pursetperes qarashni qety qobul qilalmaydu. shexsiyetchilikni emes, ixlasmenlikini özige pezilet bilidu. «qérindashlirimmu payda alsun» dégen ang bilen heriket qilidu.

tijaret exlaqining yene bir muhim pirinsipi bolsa, toghra we durus bolushtur. élim - sétimda uchuq ashkara bolush, yalghanchiliq, hile neyreng we aldamchiliqtin uzaq turushtur. chünki peyghember eleyhissalam hedis sheripte «durus we ishenchilik tijaretchi, peyghemberler rastchillar we shéhitlar bilen birge bolidu»[5] dep körsetme bergen.

eziz qérindashlar! toghra sözlük we ishenchilik bir insan bolush mömin bolushning muhim teqezzasi hésablinidu. mömin halaldin tépish üchün ter tökidu. basqan herbir qedimini ibadet bilidighan anggha ige bolghan bolidu. ejdadlirimizmu del bu ang bilen heriket qilghan bolghachqa «ahiylik» (yeni, musulman hönerwen - kasiplar uyushmisi) enenisini barliqqa keltürgen. bazarlarda qanungha riaye qilghinigha oxshash, exlaqqimu uyghun muamile qilinishini ishqa ashurghan. her bir ustining, hönerwen, sanaetkar, tijaretchi we kasipning iqtidarlirini ashurupla qalmastin, ularni güzel exlaq we meniwiy bayliq bilen zinnetligen. shunga tarixta musulman tijaretchilerning soda exlaqidin tesirlinip, islamni qobul qilghan nurghun xelqler barliqqa kelgen.

peyghember eleyhissalam hedis sheripte «bir musulmanning eyiblik malni, eyibini démestin sétishi halal emes» dégen bolup, sétiliwatqan malning eyibini yoshurush, insanlarning bir birige bolghan ishenchisini shundaqla élim sétimning berikitini nabut qilidu. gerche qisghine muddet payda alghandek qilsimu, uzun mezgilni közligen sodigerge nisbeten bundaq qilmish ziyandin bashqa netije bermeydu. bu xil anggha ige mömin payda élish üchün udulla kelgen hemme yolni toghra körmeydu. waqitliq dunyaliq menpeetni menggülük axiretning saaditige tégishmeydu. bashqisining ziyan tartishi bedilige payda élishqa urunmaydu. aldash xaraktérliq élanlar we naheq riqabetler arqiliq bazarni buzushqa tirishmaydu.

eziz qérindashlar! tijaret ishlirimizda diqqet qilishqa tégishlik yene bir muhim nuqta, soda ishlirimizning allahqa bedichilik we ibadet qilishimizgha tosqunluq qilmasliqidur. bu heqte allah quran kerimde mundaq deydu: «shundaqmu kishiler barki, ularni ne soda, ne élim sétim allahni zikri qilishtin, namazni toptoghra ada qilishtin we zakat bérishtin tosup qalalmaydu»[6]

epsuski, ijtimaiy turmushimizda, halaldin tépish sezgürliki, qanaet, kemterlik, durustluq we insapqa oxshash peziletlirimizning künsiri ajizlap kétiwatqanliqini körmektimiz.

qéni emise kélinglar! hemmimiz birlikte bu özgirishlerni tosup qilish üchün öz turmishimizni közdin kechürüp baqayli! tapawitimizni toghruluq we semimiyet üstige qurup chiqayli! halalgha, yaxshigha we pak ishlargha meblegh salayli! haramgha yamanliqqa we saxtipezlikke söreydighan yollarni taqayli! allahning rizasi üchün tapidighan we tapqinini xeyrilik ishlar üchün serp qilidighan möminlerdin bulayli!

allah hemmimizni islamning heqiqiy ruhigha ige qilip, tapawiti halal, exlaghliq we tapqan tergenlirini allahning amaniti dep bilidighan shundaqla amanetni allahning iradisige uyghun yerge serp qilidighan möminlerdin qilsun, amin!

 

 


[1] - süre muteffifin, 1-3 ayetliri

[2] - muslim, iman babi 164- we darimi, séhir babi 10hedis

[3] - muslim, iman babi 164- we darimi, séhir babi 10hedis

[4] - süre muteffifin, 1-3 ayetliri

[5] - tirmizi, séhir babi, 4hedis

[6] - süre nur, 37ayet


خەتكۈچ: jume xutbiliri

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر