28 – féwral, soghuq urush qorchaq hakimiyitining axiriqi siyasiy özgirishi (awazliq)

«dunya közniki» (09)

28 – féwral, soghuq urush qorchaq hakimiyitining axiriqi siyasiy özgirishi (awazliq)

28 – féwral, soghuq urush qorchaq hakimiyitining axiriqi siyasiy özgirishi

«dunya közniki»(09)

28 – féwral, soghuq urush qorchaq hakimiyitining axiriqi siyasiy özgirishi

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «28 – féwral, soghuq urush hökümranliqining axiriqi siyasiy özgirishi»témiliq analizini diqqitinglargha sunimiz:

buningdin saq 21 yil ilgiri 1997yili, 28féwralda türkiye tarixining eng muhim herbiy- siyasiy mudaxile qilish weqesidin birni bashtin kechürdi.

derweqe, türkiyege nisbeten herbiy siyasiy özgirishler yaki shuninggha urunush weqeliri alahide yéngiliq emes. texminen her 10 yilda bir qétim herxil shekiller bilen herbiy siyasiy özgirishlerning yüz bérip turghanliqini kisip éytalaymiz. mesilen, 1960-, 1971 -, 1980yili hemde 1997- yili 28féwral, 2007 -  yili 27april we axirida 2016yili 15iyul yüz bergen weqeler...

 

türkiyede néme üchün her 10 yilda bir qétim herbiy siyasiy özgirish yüz béridu?

 

türkiyege oxshash oyun qurghuchi döletler yershariy xaraktérlik aktiyorlar teripidin hergizmu öz haligha tashlap qoyulmaydu. chünki eger öz haligha qoyup berse, bu döletlerning némilerni qilalaydighanliqini yer shari xaraktérlik küchler intayin yaxshi bilidu. shunglashqa bu xil döletlerni dawamliq kontirolluq astida tutup turushni xalaydu. buni biz gérmaniyening ötmüshidin obdan bilimiz. gérmaniye ikki qétim dunyaning tüzümini özgertishke tirishqan we meghlup bolghan bolup, axirida gérmaniyege dölet asasiy qanunini zorlap téngish arqiliq armiyesi we qoral küchi cheklik halgha chüshürüp qoyuldi.

türkiyemu bir herbiy - siyasiy özgirish arqiliq dargha ésilghan bash ministiri adnan mendirisning dewride bu döletning tesir küchi we qabiliyiti dunyagha namayan qilghan idi. shunga 1961yili dölet asasiy qanunini téngish arqiliq, xelq teriwidin saylanghan rehberlerni kontirolluq astida turup turidighan qorchaq hakimiyet sisitémisi shekillendürüldi. her 10 yilda bir qétim élip bérilghan herbiy - siyasiy özgirishler asasen millitimizni kontirolluqi astida tutup turushni meqset qilatti.

türkiyege oxshash döletlerde yüz bergen herbiy - siyasiy özgirishlerni peqetla ichki sewebler bilenla izahlashqa bolmaydu. téxi aldinqi hepte amérika istixbarat idarisi «CİA» ning sabiq bashliqiliridin jamés wolséy amérika saylamlirigha rusiyening mudaxile qilghanliqi heqqide mupettish robért mullér teripidin élip bériliwatqan tekshürüsh jeryanida, amérikiningmu bashqa döletlerning saylamlirigha mudaxile qilghanliqini étirap qildi. shuningdek türkiyede yüz bergen 1980yilidiki herbiy - siyasiy özgirishtin kéyin, amérika dölet mudapie kéngishi meslihetchisi paul hénz eyni chaghdiki amérika pirézidénti jimi kartérgha: «bizning balilar ghelibe qildi» dégen idi.

méning qarishimche 1990yillardiki türkiye öltürülgen bash ministir rehmetlik ozalning dewride türkiye hem iqtisadiy tereqqiyat, hem erkinlik nuqtisidin intayin muhim musapilerni ghelibilik bésip ötken idi. andin rifah yol partiyesi dewride rehmetlik erbakanning bash ministirliqida türkiye iqisadiy uchqandek tereqqiy qilidi. eger türkiye eshu sürette dawamlishidighan bolsa, kontirol qilghili bolmaydighan halgha kélip, özining yolini özini sizidighan bolup qilatti. shunga derhal 1997- yili 28féwral herbiy siyasiy özgirish weqesi otturigha chiqirildi.

  

28féwral herikiti

 

bu heriket 28féwral küni enqere sinjan nahiyeside kochilarda tankilarni mangghuzush bilen bashlandi. bu tolimu addi toyulishi mumkin, biraq siz eger ötmüshte tankilar bilen parlaménti qorshaw astigha élinghan, bash ministirliri we ministirliri ölümge höküm qilinghan bir dölette yashisingiz, choqum bir qétimliq tanka mangghuzushtin nurghun nesilerni yéship kétishke zihningizning teyyar ikenlikini körgen bolattingiz. démisimu heriket mushu shekilde bashlidi. dölet xewpsizlik kéngishida eyni chaghdiki qurulmisi arqiliq puqralar bilen oxshash sanda orun alghan eskerlerning ching turuwélishi tüpeyli hökümetke bir heriket pilani zurlap téngildi. eskerlerning niyiti otturigha chiqqandin kéyin pütün dölet wehshiy qaraqchilarni kütüwatqandek bolunggha kirip qaldi. dölet goya ilgiri maniwéri ötküzülgen bir herbiy siyasiy özgirish qozghalghan muhitqa kirip qalghan idi. sodiyeler, biyukratlar we ammiwiy teshkilatlar, qandaq bir atalmish «qalaqliq tehditi» astida ikenliklirini chüshünüsh üchün armiye ishtabidin élan qilinghan oqturushni igilesh musabiqisigha chüshti.

 

netijiler

 

tebiiyki, bu heriket shuning bilenla toxtap qalmidi. hökümet aghdurulup, muqimsiz birleshme hökümet dewri bashlandi. qolgha élinghan, xizmettin qoghlanghan san - sanaqsiz insanlar, ölümler, özini öltürüwélishlar, yashlar we kelgüsi nabut qilinghan bir nesil qaldi.

eqelliy kishilik heq hoquq we erkinlik jehettin qolgha keltürülgen utuqlarning hemmisi biraqla tartiwélindi. türkiye herbiy hakimiyetke qaytqan boldi. andin 2002yili iqtisadiy weyran bolghan, chiriklik, bulang talang awjige chiqqan bir dölet barliqqa keldi.

démek 28féwral türkiyeni kontirolluq astida tutup turushni xalaydighan ichki we tashqi küchler teripidin soghuq urush qorchaq hakimiyitining axiriqi herbiy siyasi özgirishini ishqa ashurghanliqi idi.  kéyinche xelqqe we xelqning meniwiy qimmet qarashlirigha kemsitish bilen qaraydighan, bulargha öchmenlik qilidighan bir soghuq urush qorchaq hakimiyiti bilen türkiyeni kontirolluq astida tutup turiwérishning mumkin bolmaydighanliqi namayan boldi. yersharilishish we uchur dewri ige bolghan köpsanliqning üstünliki, köp xil kültürlük bolush qatarliq yaxshi yaman, az tola démokartiye tejribisi sewebidin türkiyeni emdilikte kona soghuq urush qorchaq hakimiyiti bilen kontirol qilighili bolmaytti.

shunga bügünni boylighan halda arqigha qarisaq, 28féwral soghuq urush qorchaq hakiyitining qurulushi nuqtisidinla emes, xelqning qimmet qarashliri bilen chiqishalaydighan yéngi bir qorchaq hakimiyet sisitémisini qurush jehettinmu utuqqa irshikenliklirini éytalaymiz. chünki u mezgilde hazir «fethullahchi térrorluq teshkilati» dep bilinidighan guruppa sirtidiki barliq ammiwiy teshkilatlarning hemmisi meyli qeyerde bolushidin qetiy nezer yoqutup tashlandi.  

bügünni boylighan halda arqigha qaraydighan bolsaq, shuni yaxshi körüp yételeymizki, eslide 28féwaldiki özgirish arqiliq 15iyuldiki herbiy siyasiy özgirish qozghash urunishi üchün keng kölemlik bir meydan tazilash herikiti élip bérilghan idi. démokratik we ammiwi amillarni yoqutup qurulmaqchi bolghan qorchaq hakimiyet fethullahchi térrorluq teshkilati üchün meydan hazirlimaqchi idi. emma qetiy hésabqa élinip baqmighan ikki amil shunche ishlardin kéyinmu bu pilanlarni büzüp tashlidi. jumhur reis rejep tayyip erdoghanning teslim bolmaydighan rehberliki hemde millimizning rehbiri bilen birlikte janlirini otturigha qoyushidin ibaret tarixiy ehmiyetke ige bir qarshiliq herikiti otturigha chiqti. 15iyulda 250 kishi shéhit we 2000 din artuq kishi yaridar boldi. biraq wetinimizni, kelgüsimizni we ghururimizni qutqazduq. millitimiz bir herbiy siyasiy ögirish qozghash herikitini démokratik shekil bilen qandaq arqigha chikindürügili bolidighanliqini pütün dunyagha ögetken boldi. 

 

28féwaldin sawaqlar

 

yer shari xaraktérlik aktiyorlargha nisbeten muhim bolghini qorchaq hakimiyetning némige tayanghanliqi emes, belki qorchaq hakimiyetni tikleshtinla ibarettur. shunga yer shari xaraktérliq aktiyorlarning bashqa döletlerde démokratiye yaki kishilik hoquq emes, öz menpeetlirige mas kélidighan bir qorchaq hakimiyet izdeydighanliqini untumasliqimiz lazim.

yer shari xarakétrliq aktiyrolarning herbiy, diniy, sikolarizm yaki xelqperwreliktek birer menbeni özige asas qilishining mahiyette héch qandaq perqi yoq. qorchaq hakimiyetlerge taqabil turushning birdin bir charisi mumkin qeder hakimiyet sistémisining barliq sahelirini xelqqe échiwétishtur. xelqtin we siyasettin uzaqlashturghan, sotqa, yuqiri derijilik biyukratiyege we akadémiyege ait bolghan barliq sahelerning xelqqe échwétilishi qorchaq hakimiyetlerni arqigha ittiridighan eng muhim amillardur.

közetkili we tekshürgili bolmaydighan bixeterlik biyukratiyesi bolsa, qorchaq hakimiyetni yogep turidiighan eng muhim amillarning birsidur. shu wejidin bixeterlik biyokratiyesining démokratik nazaret qilinishi, tekshürülishi we kontirol qilinishi intayin muhimdur. türkiyening intayin éghir bedellerni tölep ige bolghan bu tejribisi musteqilliq, erkinlik we ghururluq yashashni xalaydighan barliq milletlerge nisbeten bir yol körsetküchtür.   

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

(aptori: yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbul)


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر