28 – феврал, соғуқ уруш қорчақ һакимийитиниң ахириқи сийасий өзгириши (авазлиқ)

«дунйа көзники» (09)

28 – феврал, соғуқ уруш қорчақ һакимийитиниң ахириқи сийасий өзгириши (авазлиқ)

28 – феврал, соғуқ уруш қорчақ һакимийитиниң ахириқи сийасий өзгириши

«дунйа көзники»(09)

28 – феврал, соғуқ уруш қорчақ һакимийитиниң ахириқи сийасий өзгириши

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «28 – феврал, соғуқ уруш һөкүмранлиқиниң ахириқи сийасий өзгириши»темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

буниңдин сақ 21 йил илгири 1997йили, 28февралда түркийә тарихиниң әң муһим һәрбий- сийасий мудахилә қилиш вәқәсидин бирни баштин кәчүрди.

дәрвәқә, түркийәгә нисбәтән һәрбий сийасий өзгиришләр йаки шуниңға урунуш вәқәлири алаһидә йеңилиқ әмәс. тәхминән һәр 10 йилда бир қетим һәрхил шәкилләр билән һәрбий сийасий өзгиришләрниң йүз берип турғанлиқини кисип ейталаймиз. мәсилән, 1960-, 1971 -, 1980йили һәмдә 1997- йили 28феврал, 2007 -  йили 27април вә ахирида 2016йили 15ийул йүз бәргән вәқәләр...

 

түркийәдә немә үчүн һәр 10 йилда бир қетим һәрбий сийасий өзгириш йүз бериду?

 

түркийәгә охшаш ойун қурғучи дөләтләр йәршарий характерлик актийорлар тәрипидин һәргизму өз һалиға ташлап қойулмайду. чүнки әгәр өз һалиға қойуп бәрсә, бу дөләтләрниң немиләрни қилалайдиғанлиқини йәр шари характерлик күчләр интайин йахши билиду. шуңлашқа бу хил дөләтләрни давамлиқ контироллуқ астида тутуп турушни халайду. буни биз германийәниң өтмүшидин обдан билимиз. германийә икки қетим дунйаниң түзүмини өзгәртишкә тиришқан вә мәғлуп болған болуп, ахирида германийәгә дөләт асасий қанунини зорлап теңиш арқилиқ армийәси вә қорал күчи чәклик һалға чүшүрүп қойулди.

түркийәму бир һәрбий - сийасий өзгириш арқилиқ дарға есилған баш министири аднан мәндирисниң дәвридә бу дөләтниң тәсир күчи вә қабилийити дунйаға намайан қилған иди. шуңа 1961йили дөләт асасий қанунини теңиш арқилиқ, хәлқ тәривидин сайланған рәһбәрләрни контироллуқ астида туруп туридиған қорчақ һакимийәт сиситемиси шәкилләндүрүлди. һәр 10 йилда бир қетим елип берилған һәрбий - сийасий өзгиришләр асасән миллитимизни контироллуқи астида тутуп турушни мәқсәт қилатти.

түркийәгә охшаш дөләтләрдә йүз бәргән һәрбий - сийасий өзгиришләрни пәқәтла ички сәвәбләр биләнла изаһлашқа болмайду. техи алдинқи һәптә америка истихбарат идариси «CİA» ниң сабиқ башлиқилиридин җамес волсей америка сайламлириға русийәниң мудахилә қилғанлиқи һәққидә мупәттиш роберт муллер тәрипидин елип бериливатқан тәкшүрүш җәрйанида, америкиниңму башқа дөләтләрниң сайламлириға мудахилә қилғанлиқини етирап қилди. шуниңдәк түркийәдә йүз бәргән 1980йилидики һәрбий - сийасий өзгириштин кейин, америка дөләт мудапиә кеңиши мәслиһәтчиси паул һенз әйни чағдики америка пирезиденти җими картерға: «бизниң балилар ғәлибә қилди» дегән иди.

мениң қаришимчә 1990йиллардики түркийә өлтүрүлгән баш министир рәһмәтлик озалниң дәвридә түркийә һәм иқтисадий тәрәққийат, һәм әркинлик нуқтисидин интайин муһим мусапиләрни ғәлибилик бесип өткән иди. андин рифаһ йол партийәси дәвридә рәһмәтлик әрбаканниң баш министирлиқида түркийә иқисадий учқандәк тәрәққий қилиди. әгәр түркийә әшу сүрәттә давамлишидиған болса, контирол қилғили болмайдиған һалға келип, өзиниң йолини өзини сизидиған болуп қилатти. шуңа дәрһал 1997- йили 28феврал һәрбий сийасий өзгириш вәқәси оттуриға чиқирилди.

  

28феврал һәрикити

 

бу һәрикәт 28феврал күни әнқәрә синҗан наһийәсидә кочиларда танкиларни маңғузуш билән башланди. бу толиму адди тойулиши мумкин, бирақ сиз әгәр өтмүштә танкилар билән парламенти қоршав астиға елинған, баш министирлири вә министирлири өлүмгә һөкүм қилинған бир дөләттә йашисиңиз, чоқум бир қетимлиқ танка маңғузуштин нурғун нәсиләрни йешип кетишкә зиһниңизниң тәййар икәнликини көргән болаттиңиз. демисиму һәрикәт мушу шәкилдә башлиди. дөләт хәвпсизлик кеңишида әйни чағдики қурулмиси арқилиқ пуқралар билән охшаш санда орун алған әскәрләрниң чиң турувелиши түпәйли һөкүмәткә бир һәрикәт пилани зурлап теңилди. әскәрләрниң нийити оттуриға чиққандин кейин пүтүн дөләт вәһший қарақчиларни күтүватқандәк болуңға кирип қалди. дөләт гойа илгири манивери өткүзүлгән бир һәрбий сийасий өзгириш қозғалған муһитқа кирип қалған иди. содийәләр, бийукратлар вә аммивий тәшкилатлар, қандақ бир аталмиш «қалақлиқ тәһдити» астида икәнликлирини чүшүнүш үчүн армийә иштабидин елан қилинған оқтурушни игиләш мусабиқисиға чүшти.

 

нәтиҗиләр

 

тәбиийки, бу һәрикәт шуниң биләнла тохтап қалмиди. һөкүмәт ағдурулуп, муқимсиз бирләшмә һөкүмәт дәври башланди. қолға елинған, хизмәттин қоғланған сан - санақсиз инсанлар, өлүмләр, өзини өлтүрүвелишлар, йашлар вә кәлгүси набут қилинған бир нәсил қалди.

әқәллий кишилик һәқ һоқуқ вә әркинлик җәһәттин қолға кәлтүрүлгән утуқларниң һәммиси бирақла тартивелинди. түркийә һәрбий һакимийәткә қайтқан болди. андин 2002йили иқтисадий вәйран болған, чириклик, булаң талаң авҗигә чиққан бир дөләт барлиққа кәлди.

демәк 28феврал түркийәни контироллуқ астида тутуп турушни халайдиған ички вә ташқи күчләр тәрипидин соғуқ уруш қорчақ һакимийитиниң ахириқи һәрбий сийаси өзгиришини ишқа ашурғанлиқи иди.  кейинчә хәлққә вә хәлқниң мәнивий қиммәт қарашлириға кәмситиш билән қарайдиған, буларға өчмәнлик қилидиған бир соғуқ уруш қорчақ һакимийити билән түркийәни контироллуқ астида тутуп туриверишниң мумкин болмайдиғанлиқи намайан болди. йәршарилишиш вә учур дәври игә болған көпсанлиқниң үстүнлики, көп хил күлтүрлүк болуш қатарлиқ йахши йаман, аз тола демокартийә тәҗрибиси сәвәбидин түркийәни әмдиликтә кона соғуқ уруш қорчақ һакимийити билән контирол қилиғили болмайтти.

шуңа бүгүнни бойлиған һалда арқиға қарисақ, 28феврал соғуқ уруш қорчақ һакийитиниң қурулуши нуқтисидинла әмәс, хәлқниң қиммәт қарашлири билән чиқишалайдиған йеңи бир қорчақ һакимийәт сиситемисини қуруш җәһәттинму утуққа иршикәнликлирини ейталаймиз. чүнки у мәзгилдә һазир «фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати» дәп билинидиған гуруппа сиртидики барлиқ аммивий тәшкилатларниң һәммиси мәйли қәйәрдә болушидин қәтий нәзәр йоқутуп ташланди.  

бүгүнни бойлиған һалда арқиға қарайдиған болсақ, шуни йахши көрүп йетәләймизки, әслидә 28февалдики өзгириш арқилиқ 15ийулдики һәрбий сийасий өзгириш қозғаш уруниши үчүн кәң көләмлик бир мәйдан тазилаш һәрикити елип берилған иди. демократик вә аммиви амилларни йоқутуп қурулмақчи болған қорчақ һакимийәт фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати үчүн мәйдан һазирлимақчи иди. әмма қәтий һесабқа елинип бақмиған икки амил шунчә ишлардин кейинму бу пиланларни бүзүп ташлиди. җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң тәслим болмайдиған рәһбәрлики һәмдә миллимизниң рәһбири билән бирликтә җанлирини оттуриға қойушидин ибарәт тарихий әһмийәткә игә бир қаршилиқ һәрикити оттуриға чиқти. 15ийулда 250 киши шеһит вә 2000 дин артуқ киши йаридар болди. бирақ вәтинимизни, кәлгүсимизни вә ғуруримизни қутқаздуқ. миллитимиз бир һәрбий сийасий өгириш қозғаш һәрикитини демократик шәкил билән қандақ арқиға чикиндүрүгили болидиғанлиқини пүтүн дунйаға өгәткән болди. 

 

28февалдин савақлар

 

йәр шари характерлик актийорларға нисбәтән муһим болғини қорчақ һакимийәтниң немигә тайанғанлиқи әмәс, бәлки қорчақ һакимийәтни тикләштинла ибарәттур. шуңа йәр шари характерлиқ актийорларниң башқа дөләтләрдә демократийә йаки кишилик һоқуқ әмәс, өз мәнпәәтлиригә мас келидиған бир қорчақ һакимийәт издәйдиғанлиқини унтумаслиқимиз лазим.

йәр шари харакетрлиқ актийроларниң һәрбий, диний, сиколаризм йаки хәлқпәрврәликтәк бирәр мәнбәни өзигә асас қилишиниң маһийәттә һеч қандақ пәрқи йоқ. қорчақ һакимийәтләргә тақабил турушниң бирдин бир чариси мумкин қәдәр һакимийәт системисиниң барлиқ саһәлирини хәлққә ечиветиштур. хәлқтин вә сийасәттин узақлаштурған, сотқа, йуқири дәриҗилик бийукратийәгә вә академийәгә аит болған барлиқ саһәләрниң хәлққә ечветилиши қорчақ һакимийәтләрни арқиға иттиридиған әң муһим амиллардур.

көзәткили вә тәкшүргили болмайдиған бихәтәрлик бийукратийәси болса, қорчақ һакимийәтни йогәп туридииған әң муһим амилларниң бирсидур. шу вәҗидин бихәтәрлик бийократийәсиниң демократик назарәт қилиниши, тәкшүрүлиши вә контирол қилиниши интайин муһимдур. түркийәниң интайин еғир бәдәлләрни төләп игә болған бу тәҗрибиси мустәқиллиқ, әркинлик вә ғурурлуқ йашашни халайдиған барлиқ милләтләргә нисбәтән бир йол көрсәткүчтүр.   

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

(аптори: йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбул)



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر