дозахқа айланған җәннәт: шәрқий ғутә

бәшшар әсәд һакимийити дәмәшиқниң әрәбчә нәшр қилинған җуғрапийә китаблирида «йәр йүзидики җәннәт» дәп аталған әң гүзәл райони-ғутә райониға тохтимай рәһимсизләрчә һуҗум қилмақта.

дозахқа айланған җәннәт: шәрқий ғутә

түркийә пәнҗирисидин оттура шәрққә нәзәр (9)

түркийә авази радийоси: бәшшар әсәд һакимийити дәмәшиқниң әрәбчә нәшр қилинған җуғрапийә китаблирида «йәр йүзидики җәннәт» дәп аталған әң гүзәл райони-ғутә райониға тохтимай рәһимсизләрчә һуҗум қилмақта. кишиниң «шәрқий ғутә хәлқи, һәләб хәлқи вә идлиб хәлқи, қисқиси сүрийә хәлқи қатиллар билән қандақ йашаватқанду?» дегүси келиду.

бу йазмимиз йезиливатқан вақитта бизгә йетип кәлгән хәвәрләрдә көрситилишичә, йеқинқи үч күн ичидила шәрқий ғутәгә қилинған йүзләрчә һава бомбардиманида, 250 дин артуқ адәм җенидин айрилип, 800 дин артуқ адәм йариланған. наһайити әпсуски бу санниң ешиш мумкинчилики елан қилиниватқан хәвәрләрдин мәлум. бу һуҗумлар пүткүл дунйаниң көз алдида, йәнә келип, шәрқий ғутә астана келишимигә асасән русийәниң капалити астида «тоқунушмаслиқ», «җиддийчиликни пәсәйтиш райони» қилип елан қилинған әһвал астида йүз бәргән болди.

түркийәниң «зәйтун шехи һәрбий һәрикити» тоғрисида «пуқраларға зийанкәшлик қилди» дегән төһмәтни базарға селип, дунйада вараң-чуруң пәйда қилғанлар, русийә, сүрийә бәшшар әсәд һакимийити вә америкаға кәлгәндә «гас вә кор» болувелип, «үч маймун ойуни» ойнимақта. худдий боснийә-гертсеговина билән ирақта өлгән балилар вә йариланғанлар мусулман болғанлиқи үчүн һечқандақ қиммити болмиғинидәк.

б д т ниң наһайити бичарә вә чарәсиз баш катипи җуғрапийә китаблиридики шәрқий ғутә тоғрисида ейтилған «йәр йүзидики җәннәт» дегән намни билмәстинла, райондики қоршав астида бомбардиманға дуч кәлгән ғутә хәлқини «йүр йүзидики дозахта йашаватиду» деди. ғутәдә қоршав астида туруватқан хәлқ болса, өзлириниң «өлүмни сақлаватқанлиқлири» ни ейтмақта. чүнки ғутә хәлқи бәшшар әсәд һакимийитиниң бомбардиманидин қутулсиму, қоршав астида ачарчилиқ вә кесәллик сәвәбидин өлиду. бәшшар әсәд һакимийити буниңдин бурун һәләб вә идлибтикигә охшаш, дохтурханиларни бомбардиман қилмақта.

өзи үчүн «миң бир кечә» һекайилири йезилған әлламә аббасийлар хәлиписи һарун рәшид дәвридә пайтәхт болған шәһәр-раққәни америка йәр билән йәксан қилғанда дунйадин аваз чиқмиғанға охшаш, буниңғиму һечқандақ аваз чиқмиди.

ғутә дәп атилидиған район, сүрийә пайтәхти дәмәшиқни шималдики қасийум егизликини һесабқа алмиғанда, шәрқ, ғәрб вә җәнубтин қоршап туридиған ойманлиқлар вә тарихий бойичә йешил бостанлиқлири билән мәшһурдур. дәмәшиқни һәр җәһәттин тәминләйдиған ғутә ашлиқ нуқтисидинму дунйада туприқи әң мунбәт район дәп қарилиду. қәдимки әрәб җуғрапийәшунаслири бу районни дәрйалири, мевә дәрәхлири вә бостанлиқлири билән мәшһур, дәмәшиқтики йуқири тәбиқә кишилириниң сарайлири билән безәлгән, дунйадики пәвқуладдә гүзәл җайлардин бири дәп тәсвирләйду. нам-шәрипи үчүн китаблар йезилған ғутә бүгүнки күндә йуқири сәвийәдә шәһәрләшкән болсиму, ички уруштин бурун дәмәшиқ хәлқиниң баһар пәслидә дала сәйлиси қилидиған җайлиридин бири иди. дәмәшиқни оттуридин иккигә айрийдиған барада дәрйаси билән қаналлар бу йәрдин кесип өтиду. османли империйәсиниң ахирқи мәзгиллиридә 50 миң болған нопуси, бүгүнки күндә 400 миң әтрапида дәп тәхмин қилиниду. нопусиниң төттин бири уруш сәвәбидин райондин айрилғанлиқи үчүн шәрқий ғутәдә 300 миң әтрапида нопус бар дәп пәрәз қилинмақта. нурғун қиммәтлик архиологийә йадикарлиқлири билән саһабиләрниң мазири бар ғутә, қуддусни пәтһи қилған салаһиддин әййуби наһайити йахши көридиған җай иди.

2011-йили бәшшар әсәд һакимийитигә қарши башланған ички урушта әң муһим қаршилиқ көрситиш мәркәзлиридин бири болған вә дәмәшиққә йеқин болуши сәвәбидин истратегийәлик әһмийәткә игә шәрқий ғутә, 2013-йили апрелдин башлап, бәшшар әсәд һакимийитиниң қоршави астида турмақта. бәшшар әсәд һакимийити һәм зәмбирәк һәмдә һава бомбардимани билән шәрқий ғутәгә изчил һуҗум қилғандин башқа, районға йемәк-ичмәк вә инсанпәрвәрлик йардәмлириниң киргүзүлүшини чәклимәктә. шәрқий ғутәдә бәзидә бир-бири билән тоқунушуп туридиған икки өктичи гуруппа үстүнлүктә туруватқан болуп, буларниң бири «фәйлакур рәһман» (раһман қисми) қисми әркин сүрийә армийәсигә тәвә. бу қисимға бәшшар әсәд һакимийитидин айрилған йүз беши абдунасир шамир рәһбәрлик қилиду. буларниң қолидики әң илғар қорал болса, «BGM-71 TOW» типлиқ америкада йасалған танка атарлардур. йәнә бири «җәйшул ислам» (йеңи ислам армийәси) болуп, шәрқий ғутәдики әң қаттиқ қаршилиқ көрсәткүчиләрдин һесаблиниду. бу қисим әркин сүрийә армийәсигә тәвә әмәс болуп, сәуди әрәбистанниң қоллиши астидики «әл җәбһәтул исламиййә» қисмиға қарайду. бу қисимниң қолида һәр хил башқурулидиған бомбилар бар. буларниң пайтәхт дәмәшиққә қилған башқурулидиған бомба һуҗумлири, бәшшар әсәд һакимийитиниң шәрқий ғутәни қаттиқ бомбардиман қилишиға сәвәб болмақта.

қоршав астидики районниң сиртқи дунйа билән алақә орнитидиған пәқәтла икки йоли бар. бири, думадики вафидин тәкшүрүш нуқтиси. бу тәкшүрүш нуқтисиниң бир тәрипини бәшшар әсәд һакимийити қисимлири, йәнә бир тәрипини «әл җәйшул ислам» қисми контрол қилиду. ғәззә билән мисир оттурисидики тонелларға охшаш, дәмәшиқниң башқа җайлириға тутишидиған йәр асти тонеллар бар. бирақ, кейинки күнләрдә бу тонеллар бәшшар әсәд һакимийити тәрипидин етиветилди.

2017-йили сентәбирдин буйан б д т инсанпәрвәрлик йардәм тәшкилатлириниң районға киришигә қойулған чәклимә хелила қаттиқлаштурулди. 2017-йили нойабир ейи билән декабирда б д т инсанпәрвәрлик тәшкилатлириниң районға бир қетим киришигә рухсәт қилиниши, районда қисмән болсиму хатирҗәмлик пәйда қилған иди. мал баһаси дәмәшиққә селиштурғанда һәссиләп өсүп кәткән шәрқий ғутәдә, кишиләр күнигә бир вах тамақ йейәләйду. тәхминән 300 миң киши йемәк-ичмәккә моһтаҗ болуватқан ғутәдә, болупму хәлқниң асаслиқ икки еһтийаҗи болған нан билән гүрүчни тапқили болмайду. йетәрлик дәриҗидә озуқлиналмайватқан кичик балиларниң өлүм нисбити наһайити йуқири. кесәлләрни райондин чиқарғили болмиғачқа, җанлиридин айрилмақта.

шәрқий ғутә узун вақиттин бери варил вә вакуум бомбилири қатарлиқ һәр хил химийәлик қораллар билән бомбардиман қилиниватиду. йеқинқи күнләрдә, б д т ниң тизимиға елинған алтә дохтурхана қаттиқ вәйранчилиққа учриди. узун давамлашқан қоршав сәвәбидин дора-дәрмәк вә зөрүр еһтийаҗлиқ йемәк-ичмәк буйумлири тепилмайду. бәшшар әсәд һакимийити районни қоршав астиға елиш билән, оттура дәврдики уруш техникисини иҗра қилип, пәқәт вә пәқәт икки таллаш йолини қойди. йәни мундақчә ейтқанда, йа райондики гуруппиларниң пүтүнләй тәслим болуши йаки бомбардиман, ачарчилиқ вәйаки кесәллик билән райондики пүткүл хәлқниң өлүши. мана булар заманиви вә мәдәний болған хәлқара җәмийәтниң көз алдида йүз бериватиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر