парчиланған кимликләр (авазлиқ)

«дунйа көзники»  (06)

парчиланған кимликләр (авазлиқ)

парчиланған кимликләр (авазлиқ)

 

«дунйа көзники»  (06)

парчиланған кимликләр

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң « парчиланған кимликләр » темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

барғанчә парчилиниватқан кимликләр вә мәнсубийәтләр исанийәтни зади қәйәргә сөримәктә?

һазирқи дәвримизгә вә вәқәләргә қарайдиған болсақ, 1 – дунйа урушидин илгирики дәврләргә нәқәдәр охшишип кетип барғанлиқини көримиз. йүз бәргән ишлардин ибрәт алмайдиған болсақ, тарих йәнә өзини тәкрарлайду. буниңдин йүз йил илгириму дунйани йеңи кимликләр вә йеңи мәнсубийәтләр малиман қилған иди. империйәниң кимликлиригә уруш ечилған вә һәммила йәрдә йилтизи йоқ, тарихсиз йеңи шәкилләндүрүлгән кимликләр үнүп чиқишқа башилған иди.  буниң нәтиҗисидә арқиму - арқидин османли, әнглийә, австерийә вә һонгерийәниму өз ичигә алған барлиқ ииперийәләр парчилинип түгиди. 

төвәндә силәргә әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәсилигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сунимиз.

**** ** *** ** * *** ** *** ** **

 әпсуски, дунйа фирансийә инқилабиниң вә миллий дөләтчилик еқиминиң елип кәлгән балайи – апәтлиридин техичә қутулалмай кәлмәктә. бу кесәллик долқуни қәдәмму қәдәм пүтүн дунйани зәһәрләшни давамлаштурмақта. буниң үчүнла инсанийәтниң икки дунйа урушида төлигән бәдәллириму  йәтмәйватмақта. бу апәт һазирму кона хуйи билән пүтүн дөләтләрниң бешида қара булуттәк айлинип йүрмәктә.

әтрапимизға қарайдиған болсақ, 1 – дунйа урушидин илгирикигә охшаш бир вәзийәткә дүч кәлгәнликимизни көримиз. парчиланған балқанлар, шәрқй йавропа, оттура шәрқ вә парчилиниш йолиға кетиватқан испанийә... вәһаказалар.

парчиланған йаки парчилиниш йолиға кетиватқанлар пәқәтла дөләтләр әмәс, бәлки йеңидин шәкилләндүрүливатқан һалакәтлик, кимликләр билән тәң аптонумлаштурулған мәнсуплуқлар вә районларниң һәммиси худди партлашқа тәййар бомбиға вәйаки мәйданға айлинип қалмақта вә айландурулмақта.

империйәләр дәвриниң ахирлишиши шундақла йеңидин шәкилләнләнгән кимликләр вә йеңи дөләтләр билән дунйа техиму раһәт - парағәткә еришәлигини йоқ. бәлки дәл әксичә техиму көп парчиланған бир дунйа билән барлиқ дөләтләр техиму бәк йәршарилашқан империйалсит актийорларниң һуҗумлири алдида техиму бәк мудапиәсиз әһвалға чүшүп қалған вәзийәттә турмақта.

ундақта техиму бәк парчиланған мәнсубийәтләр дунйани зади қәйәргә сөримәктә?

ирқ вә мәзһәп асасидики парчилинишлар зади қәйәрдә тохтайду? 

әслидә бу инснанлар биләлмәй қиливатқан әһваллар әмәс. йавропаниң феодализм дәвридә, феодал ушшақ бәгликләрниң земинлири билән қошуп бойумлаштурулған вә елип - сетип йүргән йаки қоллаштурулған инсанйәтниң һалини һәммәйлән обдан билиду. османли хәлипиликидин илгири анадоло бәгликлири дәвридә инсанлар қанчилик вә қәйәргичә әркин һәрикәт қилалайтти?

дөләтләрниң, кимликләрниң вә мәнсубийәтләрниң техиму көп парчилиниши инсанийәткә иқтисад, сода, сәһийә, маарип вә сайаһәт җәһәттин күндилик турмушини техиму қейинлаштуруштин башқа немигиму ериштүрәлисун?

инсанларни иҗтимаийлаштурған чоң топлумларниң бир парчиси һес қилдуридиған чоң кимликләрниң парчилинишиға әгишип, инсан техиму йалғузлишиду. бу әһвал нурғунлиған писихиологийәлик иҗтимаий вә сийасий мәсилиләрдин башқа йәнә, толиму җиддий хәвпсизлик мәсилилирини кәлтүрүп чиқириду. бүгүнки күндә барлиқ дөләтләр әң тәстә байқилайдиған вә қарши туруши әң қейинға тохтаватқан җинайәт гуруһлири йаки террорлуқ тәшкилатлири йалғуз кишилик вәйаки кичик гуруппа шәклидики терролуқ тәшкилатлиридур. парчә парчә болған кичик кимликләр вә мәнсубийәтләр әслидә, бәлки кимликсизләштүрүлгән, барлиқ қиммәт қарашлардин айрип ташланған, пәқәтла кичик қудуқ ичидә йалғуз өзигила хас бир қиммәт қараш тикливалған киши вәйа  кичик гуруппилардин техиму хәтәрлики болмайду. 

әҗиба әмдиликтә районимизниң вә пүтүн дунйаниң төлигән шунчә бәдәллири йәтмәмду? зулум астидики милләтләр вә районлар техиму бәк парчилинип, қуруқ бир етник йаки мәзһәп асасидики ирқчилиқ үчүн йәнә қанчилик бәдәл төлиши лазим?

йәршарилашқан қара күчләрниң «парчила, бөл вә башқур» ойуниға йәнә қачанғичә вастә болиду?

бу қуруқ ириқчилиқ вә мәзһәппәрәслик нә риализимға, нә адимийлиққа, нә әхлаққа нә исламға йатмайду.  ундақта худди нәҗип фарилға охшаш, «тохтаңлар! и көпчилик бу коча халта коча. көтүрсәм қолумни қайчидәк ечилиду» дейишимиз вә бар күчимиз билән товлишимиз лазим. инсанийәт үчүн техиму көп парчилинишни вә айрилишни әмәс, техиму бәк бир пүтүнлишишни ишқа ашуридиған бир еқим, бир қараш вә бир нишан йаритишимиз лазим. техиму бәк парчилиниш вә шәхсийәтчиликни әмәс, техиму бәк ортақлишишқа, әхлақий пиринсипал бир мәйданға вә мәданилиққа иһтийаҗимиз бар. аләмшумул, адимийликкә, әхлақий вә ислами қиммәт қарашларға, тинчлиқ вә хатирҗәмлик ичидә бирликтә йашашқа техиму бәк мәнә қошушимиз лазим. буниңға қарита сийасәтләрни бәлгиләп чиқишимиз лазим.

әмма буларни зади қандақ ишқа ашуралаймиз?

әслидә буниң җаваби намәлум әмәс. иҗра қилиш тәс. сәбирчанлиқ вә қәтийлик билән әмәлийләштүрүшни давамлаштурушқа тоғра келиду. биринчи болуп, барлиқ дөләтләр өзидики етник, иддиологийәлик, мәзһәбий вә диний гуурппиларға қарита техиму бәк қачақлиғучи сийасәтләрни йолға қойуши керәк. әгәр йолға қойған болса, хата мисалларға вә әйибләшләргә пәрва қилмастин, бу сийасәтлиридә чиң туруши, худди йунус әмригә охшаш «йаритилғучиларни йаратқучи үчүн сөйүш» пәзилитини оттуриға қойуши лазим.

бу хил сийасәтләр бәлким йолға қойулған болушиму мумкин, бирақ йәтмәйду. шуңа иккинчиси бәлки техиму бәк муһими؛ кишилик һоқуқ, әқәллий һәқ – һоқуқ вә әкинликләр ташқи сийасәтниң вастиси сүпитидә ишлитилиши лазим. бәзи дөләтләрдики һәммила нәрсигә истиратегийәниң вастиси сүпитидә қарайдиған йаман ғәзәрликләрни, шу даөләтләргә зийан йәткүзүшниң әң чиқимсиз усули қатарида көрмәслик лазим. бу охшимшаслиқлар у дөләткә һуҗум қилишта бирәр сәркә сүпитидә көрүлмәслики, охшаш болмиған кимлик вә күлтүрләргә игә дөләтләр, империйалист актийорларниң бу хил мәқсәтлиригә қаттиқ сәгәк болуши, хата иҗраатлар арқилиқ өз пуқралирини бу актийоларниң қучиға иттирип бәрмәслики лазим.

шуниму билимизки, етйқанлиримиз нурғунлиған инсанларға нисбәтән бүгүнки дәврдики мәнпәәт мәркәзлик ташқи сийасәтләр вә әмәлий сийасәт нуқтисидин пәқәт бир арзу – үмиттәк  көрүлиши мумкин . шундақ, бухил чүшәнгәнләр, йәр шари характерлиқ имперайалист актийорларниң һәрикәтлири вә мәқсәтлири нуқтисдин толиму һәқлиқ. қени ундақта, «бүгүнки дунйаниң әмәлий сийасити мушу» дәпла, қиммәт қараш мәркәзлик һечқандақ чақириқта болмисақму боламду? инсанийәтни мәммигә ортақ йахшилиқ тәрәпкә чақирмаслиқимиз лазимму?

шуни унтумаслиқимиз лазимки, кичик сийасәтләрни бәлгилигүдәк күчтә болмисиму, һәммила дөләтниң дөләт ичи вә сиртида чоқум мөтидиллиққа игә бир гуруһ мәвҗут болиду. узун мәзгил ичидә чоқум йахшилар ғәлбә қилиду. 

(аптори: йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбул)

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 

 

 

   

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر