süriye memliketlik diyalog kongresi

rusiyening sochi shehiride ötküzülgen «süriye memliketlik diyalog kongresi» ning axirqi meqsiti, süriyede siyasiy jehettin tinchliq musapisini bashlash idi.

süriye memliketlik diyalog kongresi

türkiye penjirisidin ottura sherqqe nezer (6)

türkiye awazi radiyosi: 2018-yili 29-30-yanwar künliride 393 wekil we 50 közetküchining qatnishishi astida rusiyening sochi shehiride ötküzülgen «süriye memliketlik diyalog kongresi» ning axirqi meqsiti, süriyede siyasiy jehettin tinchliq musapisini bashlash idi. kongrening bashlinishida bezi kirizislerning körülgenlikini dep ötüsh kérek. sochigha türkiye arqiliq yétip barghan idlibni merkez qilghan öktichiler, sochi kongresining tinchliq keptiri, zeytun shéxi we beshshar esed hakimiyitining bayriqi chüshürülgen simwolluq belgiside, beshshar esed hakimiyiti bayriqining bolushigha naraziliq bildürüp, sochi ayrodurumida xéli uzunghiche namayish qildi. ular bayraq kirizisi kütkinidek hel bolmighandin kéyin, kongrege qatnishishtin waz kéchip, enqerege qaytti. bu öktichilerge, türkiye wekillik qildi. mezkur heyet yene, süriye waqitliq hökümitining sabiq bashliqi ehmet toma, rusiyening süriyediki bombardimanlirini toxtatmighanliqi we bérilgen wedilerge emel qilinmighanliqi sewebidin kongredin chékingenliklirini élan qilishimu küntertipke aylandi.

bezi öktichi guruppilarning kongre zaligha süriye inqilabiy bayriqini élip kirishke urunushi, rusiyening tosqunluqigha uchridi. öktichiler kongrede rusiye tashqi ishlar ministiri lawrow échilish nutqi sözligende, «ayropilanliringlar bizni bombardiman qiliwatidu» dégen shoarlarni towlap tosqunluq peyda qilishqa tirishti. beshshar esed hakimiyiti heyiti bolsa, «u ayropilanlar térroristlarni bombardiman qilidu, rusiye ayropilanliri süriye armiyesini qollaydu» dep jawab qayturdi. rusiye bilen türkiye otturisida, bu kirizislerge qoshumche halda térrorluq teshkilatliridin «iskendérun aymiqini erkinlikige érishtürüsh teshkilati» rehbiri mihrach uralning (eli kayali yaki eli keyyali, depmu bilinidu) sochigha saxta kimlik bilen kélip, kongrege qatnashmaqchi bolghanliqi mesile peyda qildi. türkiye heyiti uralning térroristlar tizimlikide barliqini we üstide tutush buyruqi chiqirilghanliqini éytip, naraziliqini bildürüshi netijiside kongrening échilishi uzungha sozuldi. shundaq bolsimu, barliq bu kirizislar kongrening siyasiy tinchliq musapisi üchün bashlanghuch nuqtisi bolalaydighan qedemlerning tashlishigha tosqunluq qilalmidi.

süriye memliketlik diyalog kongresidin kéyin, élan qilinghan xitabnamide, bundin kéyinki qilishqa tégishlik ishlar belgilengen boldi. süriyening zémin pütünlükini we igilik hoquqini tekitlesh, xitabnamening eng muhim netijisi boldi. xulasiligende, xitabnamide, asasiy qanun komitétining qurulushi, süriye armiyesining qurulushi, süriye chégralirini qoghdash, chet el küchliri we térrorizmgha qarshi küresh qilish, diniy we étinik ayrimchiliq qilmastin pütkül süriyelikler teng-barawer we laik (din bilen hakimiyet ayriwétilgen), süriye xelqi özining kélechikige özi qarar qilalaydighan bolush belgilendi. bu belgilimiler ichide, belkim asasiy qanun komitéti qurush qararini eng muhim qarar déyishke bolidu. chünki xitabnamide zikri qilinghanlarning hemmisi asasiy qanun komitéti qilidighan xizmetler bilen téximu ishenchke ige qilinidu. asasiy qanun komitétining qurulushida, öktichiler heyitining keng dairede wekillik qilinghan halda qatnishishi bilen teshkil qilinghan komitétning, asasiy qanun islahatining asasini teyyarlishi üchün b d t xewpsizlik kéngishining 2254-nomurluq qarari boyiche xizmitini bashlishi qarar qilindi. diqqet tartidighan yene bir amil shuki, axirqi kélishimning b d t nazaritidiki jenwe musapiside tüzülüshining élan qilinishi hésablinidu. buning bilen, kapaletlik qilghuchi üch dölet, b d t jenwede teshkil qilghan mesilini resmiy hel qilish musapisi bilen birlikte heriket qilish arzusini uqturghan boldi. rusiye pirézidénti wladimir putinning süriye alahide wekili aléksandir lawréntning eskertkinidek, sochida qolgha keltürülgen netijilerdin b d t nazariti astidiki jenwe musapisini janlandurush üchün paydilinishning ümid qilinghanliqini ochuq körüwalghili bolidu. kapaletlik qilghuchi üch dölet 150 kishidin terkip tapqan namzat tizimlikini b d t süriye alahide wekili stéfan démisturagha yetküzidu. démistura özi belgileydighan heyetlerning qatnishishi bilen 50-45 kishilik xizmet guruppisi teshkilleydu. bu guruppida, rusiye-türkiye we irandin oxshash sanda eza qatnishidu. jenwe musapisi hazirghiche bir muweppeqiyet qolgha keltürelmidi. bu yerde, sochi kongresining jenwege purset yaritip bergenlikini éytishqa bolidu. biraq, amérika, seudi erebistan qollishidiki süriye muzakire heyiti bu kongrege qatnashmidi. buni nezerde tutqinimizda, ular jenwe musapisige daxil bolghanda asasiy qanun tüzülgen waqitta, beshshar esed bolsun yaki beshshar esed bolmighan hel qilish charisining kirizisiqa seweb bolidighanliqini aldin köreleymiz. démisimu türkiye, rusiye we iran jenwede kirizis chiqqan yaki mesilini hel qilalmighan teqdirde, «2-sochi» nami bilen féwral éyining axirida kongrening ikkinchi yighinining échilidighanliqini élan qildi.

kongrege türkiyege wakaliten tashqi ishlar muawin meslihetchisi sedat önal bashchiliqida qatnashqan heyet nahayiti ünümlük diplomatik paaliyetlerni qilip, kirizislerning hel qilinishida muweppeqiyet qazandi. türkiye süriyede siyasiy musapini bashlash üchün barliq qedemlerni b d t ning nazariti astida qanunluq we ochuq-ashkara bésishni hemde saylamlargha teyyarlinishni alahide tekitlidi.

amérikaning jenwe musapisi arqiliq mesilini hel qilishni arzu qilidighanliqini we sochida öktichilerning bolmighanliqidin memnun bolghanliqini éytishqa bolidu. chünki kongre bashlanmay turupla, amérika, seudi erebistan, misir we iyordaniyening ikkinchi pilan üstide bash qaturuwatqanliqi toghrisida uchurlar keldi. buningdin, amérikaning süriyede qisqa waqit ichide mesilini hel qilishni xalimaydighanliqini körüwalghili bolidu. chünki mesilini siyasiy jehettin hel qilish, amérikaning süriyediki mewjudluqini talash-tartishliq halgha ekilidu, dégenlik bolidu. amérikaning süriyediki mewjudluqini qanunluq qilish üchün p y d bilen hemkarliq ornatqanliqi we süriyede fédératsiye tüzümini öz ichige alghan hel qilish charisi üstide aldirawatqanliqi nahayiti éniq. amérika belkim, süriyede isirailiyening bixeterlikini kapaletke ige qilghan bir weziyetni körmigiche chiqip ketmeydu. bu hemme bilidighan bir heqiqet bolsa kérek. sochi kongresi jeryanida iranning qollishi astidiki guruppilarning liwanda bashqurulidighan bomba yasighanliqi xewirining otturigha chiqishimu, amérikaning iranni közde tutuwatqanliqining ispati hésablinidu.

bu kongrening eng muhim tekitligen nuqtiliridin birsi, beshshar esed bolsun yaki beshshar esed bolmighan hel qilish charisini tilgha alghanlargha qarshi «süriyening kélechikini süriye xelqi belgileydu» dégendin ibaret boldi.

türkiye bilen rusiyening hemkarliq nishani, her ikki döletni rayonda téximu küchlük orungha ige qildi. ikki dölet otturisida qanchilik birlikke kelmigen mesililer bar bolsimu, bir-birining menpeetlirige ehmiyet bergen halda siyaset yürgüzüshi, amérikagha nisbeten artuqchiliqlargha ige bolushigha seweb boldi. amérika rusiyeni jazalash üchün émbargolarning sewiyesini yuqiri kötürdi. aldimizdiki künler «zeytun shéxi herbiy herikiti» din kéyin, yéngi istratégiye we hemkarliqlargha imkaniyet yaritip béridighan éhtimalliqlarni öz ichige alidu.

aptor salih yilmaz rusiye tetqiqatliri inistitutining bashliqi, enqere yildirim beyazit uniwérstéti piroféssori            



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر