сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәси

русийәниң сочи шәһиридә өткүзүлгән «сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәси» ниң ахирқи мәқсити, сүрийәдә сийасий җәһәттин тинчлиқ мусаписини башлаш иди.

сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәси

түркийә пәнҗирисидин оттура шәрққә нәзәр (6)

түркийә авази радийоси: 2018-йили 29-30-йанвар күнлиридә 393 вәкил вә 50 көзәткүчиниң қатнишиши астида русийәниң сочи шәһиридә өткүзүлгән «сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәси» ниң ахирқи мәқсити, сүрийәдә сийасий җәһәттин тинчлиқ мусаписини башлаш иди. конгрәниң башлинишида бәзи киризисләрниң көрүлгәнликини дәп өтүш керәк. сочиға түркийә арқилиқ йетип барған идлибни мәркәз қилған өктичиләр, сочи конгрәсиниң тинчлиқ кәптири, зәйтун шехи вә бәшшар әсәд һакимийитиниң байриқи чүшүрүлгән символлуқ бәлгисидә, бәшшар әсәд һакимийити байриқиниң болушиға наразилиқ билдүрүп, сочи айродурумида хели узунғичә намайиш қилди. улар байрақ киризиси күткинидәк һәл болмиғандин кейин, конгрәгә қатнишиштин ваз кечип, әнқәрәгә қайтти. бу өктичиләргә, түркийә вәкиллик қилди. мәзкур һәйәт йәнә, сүрийә вақитлиқ һөкүмитиниң сабиқ башлиқи әһмәт тома, русийәниң сүрийәдики бомбардиманлирини тохтатмиғанлиқи вә берилгән вәдиләргә әмәл қилинмиғанлиқи сәвәбидин конгрәдин чекингәнликлирини елан қилишиму күнтәртипкә айланди.

бәзи өктичи гуруппиларниң конгрә залиға сүрийә инқилабий байриқини елип киришкә урунуши, русийәниң тосқунлуқиға учриди. өктичиләр конгрәдә русийә ташқи ишлар министири лавров ечилиш нутқи сөзлигәндә, «айропиланлириңлар бизни бомбардиман қиливатиду» дегән шоарларни товлап тосқунлуқ пәйда қилишқа тиришти. бәшшар әсәд һакимийити һәйити болса, «у айропиланлар террористларни бомбардиман қилиду, русийә айропиланлири сүрийә армийәсини қоллайду» дәп җаваб қайтурди. русийә билән түркийә оттурисида, бу киризисләргә қошумчә һалда террорлуқ тәшкилатлиридин «искәндерун аймиқини әркинликигә ериштүрүш тәшкилати» рәһбири миһрач уралниң (әли кайали йаки әли кәййали, дәпму билиниду) сочиға сахта кимлик билән келип, конгрәгә қатнашмақчи болғанлиқи мәсилә пәйда қилди. түркийә һәйити уралниң террористлар тизимликидә барлиқини вә үстидә тутуш буйруқи чиқирилғанлиқини ейтип, наразилиқини билдүрүши нәтиҗисидә конгрәниң ечилиши узунға созулди. шундақ болсиму, барлиқ бу киризислар конгрәниң сийасий тинчлиқ мусаписи үчүн башланғуч нуқтиси болалайдиған қәдәмләрниң ташлишиға тосқунлуқ қилалмиди.

сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәсидин кейин, елан қилинған хитабнамидә, бундин кейинки қилишқа тегишлик ишлар бәлгиләнгән болди. сүрийәниң земин пүтүнлүкини вә игилик һоқуқини тәкитләш, хитабнамәниң әң муһим нәтиҗиси болди. хуласилигәндә, хитабнамидә, асасий қанун комитетиниң қурулуши, сүрийә армийәсиниң қурулуши, сүрийә чегралирини қоғдаш, чәт әл күчлири вә терроризмға қарши күрәш қилиш, диний вә етиник айримчилиқ қилмастин пүткүл сүрийәликләр тәң-баравәр вә лаик (дин билән һакимийәт айриветилгән), сүрийә хәлқи өзиниң келәчикигә өзи қарар қилалайдиған болуш бәлгиләнди. бу бәлгилимиләр ичидә, бәлким асасий қанун комитети қуруш қарарини әң муһим қарар дейишкә болиду. чүнки хитабнамидә зикри қилинғанларниң һәммиси асасий қанун комитети қилидиған хизмәтләр билән техиму ишәнчкә игә қилиниду. асасий қанун комитетиниң қурулушида, өктичиләр һәйитиниң кәң даирәдә вәкиллик қилинған һалда қатнишиши билән тәшкил қилинған комитетниң, асасий қанун ислаһатиниң асасини тәййарлиши үчүн б д т хәвпсизлик кеңишиниң 2254-номурлуқ қарари бойичә хизмитини башлиши қарар қилинди. диққәт тартидиған йәнә бир амил шуки, ахирқи келишимниң б д т назаритидики җәнвә мусаписидә түзүлүшиниң елан қилиниши һесаблиниду. буниң билән, капаләтлик қилғучи үч дөләт, б д т җәнвәдә тәшкил қилған мәсилини рәсмий һәл қилиш мусаписи билән бирликтә һәрикәт қилиш арзусини уқтурған болди. русийә пирезиденти владимир путинниң сүрийә алаһидә вәкили александир лаврентниң әскәрткинидәк, сочида қолға кәлтүрүлгән нәтиҗиләрдин б д т назарити астидики җәнвә мусаписини җанландуруш үчүн пайдилинишниң үмид қилинғанлиқини очуқ көрүвалғили болиду. капаләтлик қилғучи үч дөләт 150 кишидин тәркип тапқан намзат тизимликини б д т сүрийә алаһидә вәкили стефан демистураға йәткүзиду. демистура өзи бәлгиләйдиған һәйәтләрниң қатнишиши билән 50-45 кишилик хизмәт гурупписи тәшкилләйду. бу гуруппида, русийә-түркийә вә ирандин охшаш санда әза қатнишиду. җәнвә мусаписи һазирғичә бир мувәппәқийәт қолға кәлтүрәлмиди. бу йәрдә, сочи конгрәсиниң җәнвәгә пурсәт йаритип бәргәнликини ейтишқа болиду. бирақ, америка, сәуди әрәбистан қоллишидики сүрийә музакирә һәйити бу конгрәгә қатнашмиди. буни нәзәрдә тутқинимизда, улар җәнвә мусаписигә дахил болғанда асасий қанун түзүлгән вақитта, бәшшар әсәд болсун йаки бәшшар әсәд болмиған һәл қилиш чарисиниң киризисиқа сәвәб болидиғанлиқини алдин көрәләймиз. демисиму түркийә, русийә вә иран җәнвәдә киризис чиққан йаки мәсилини һәл қилалмиған тәқдирдә, «2-сочи» нами билән феврал ейиниң ахирида конгрәниң иккинчи йиғининиң ечилидиғанлиқини елан қилди.

конгрәгә түркийәгә вакалитән ташқи ишлар муавин мәслиһәтчиси сәдат өнал башчилиқида қатнашқан һәйәт наһайити үнүмлүк дипломатик паалийәтләрни қилип, киризисләрниң һәл қилинишида мувәппәқийәт қазанди. түркийә сүрийәдә сийасий мусапини башлаш үчүн барлиқ қәдәмләрни б д т ниң назарити астида қанунлуқ вә очуқ-ашкара бесишни һәмдә сайламларға тәййарлинишни алаһидә тәкитлиди.

американиң җәнвә мусаписи арқилиқ мәсилини һәл қилишни арзу қилидиғанлиқини вә сочида өктичиләрниң болмиғанлиқидин мәмнун болғанлиқини ейтишқа болиду. чүнки конгрә башланмай турупла, америка, сәуди әрәбистан, мисир вә ийорданийәниң иккинчи пилан үстидә баш қатуруватқанлиқи тоғрисида учурлар кәлди. буниңдин, американиң сүрийәдә қисқа вақит ичидә мәсилини һәл қилишни халимайдиғанлиқини көрүвалғили болиду. чүнки мәсилини сийасий җәһәттин һәл қилиш, американиң сүрийәдики мәвҗудлуқини талаш-тартишлиқ һалға әкилиду, дегәнлик болиду. американиң сүрийәдики мәвҗудлуқини қанунлуқ қилиш үчүн п й д билән һәмкарлиқ орнатқанлиқи вә сүрийәдә федератсийә түзүмини өз ичигә алған һәл қилиш чариси үстидә алдираватқанлиқи наһайити ениқ. америка бәлким, сүрийәдә исираилийәниң бихәтәрликини капаләткә игә қилған бир вәзийәтни көрмигичә чиқип кәтмәйду. бу һәммә билидиған бир һәқиқәт болса керәк. сочи конгрәси җәрйанида иранниң қоллиши астидики гуруппиларниң ливанда башқурулидиған бомба йасиғанлиқи хәвириниң оттуриға чиқишиму, американиң иранни көздә тутуватқанлиқиниң испати һесаблиниду.

бу конгрәниң әң муһим тәкитлигән нуқтилиридин бирси, бәшшар әсәд болсун йаки бәшшар әсәд болмиған һәл қилиш чарисини тилға алғанларға қарши «сүрийәниң келәчикини сүрийә хәлқи бәлгиләйду» дегәндин ибарәт болди.

түркийә билән русийәниң һәмкарлиқ нишани, һәр икки дөләтни районда техиму күчлүк орунға игә қилди. икки дөләт оттурисида қанчилик бирликкә кәлмигән мәсилиләр бар болсиму, бир-бириниң мәнпәәтлиригә әһмийәт бәргән һалда сийасәт йүргүзүши, америкаға нисбәтән артуқчилиқларға игә болушиға сәвәб болди. америка русийәни җазалаш үчүн ембарголарниң сәвийәсини йуқири көтүрди. алдимиздики күнләр «зәйтун шехи һәрбий һәрикити» дин кейин, йеңи истратегийә вә һәмкарлиқларға имканийәт йаритип беридиған еһтималлиқларни өз ичигә алиду.

аптор салиһ йилмаз русийә тәтқиқатлири иниститутиниң башлиқи, әнқәрә йилдирим бәйазит универстети пирофессори            



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر