п к к –й п г билән даешниң мунасивити

террорлуқ тәшкилатлири п к к - й п г билән даешниң мунасивити тоғрисида

п к к –й п г билән даешниң мунасивити

террорлуқ тәшкилатлири п к к –й п г билән даеш  арисида тоқунуш йүз берип узун өтмәйла уларниң арисидики һәққий мунасивәт ашкарә болди. уларниң арисидики мунасивәт әслидә өз-ара мәнпәәт йәткүзүшкә тайинатти, бу әһвални бәзи мустәқил вә битәрәп мәнбәрләрдин өгәндуқ.

п к к – й п г билән даеш арисидики мунасивәткә төвәндики әһваллар испат болалайду: п к к – й п г раққә шәһирини бесивалғанда даеш террорчилири п к к лиқлар билән алдин келишкән бойичә топ-топ һалда аптобусларға минип шәһәрни ташлап кәтти, бу әһвал видеоға елинди вә тарқалди. 2014-йили даеш террорчилири раққәни ишғал қиливелип пайтәхт қиливалғаниди, 2017-йили өктәбир ейиға кәлгәндә п к к – й п г террорчилири америка вә хәлқара иттипақдаш қисимларниң йардими билән  раққәни асанла даешчиларниң чаңгилидин тартивалди. нәтиҗидә даеш террорчилири аптобусларға минип марқада, әл сувар вә дәйр-әз зор районлириға йөткәлди. бу ишларниң һәммиси даеш террорчилири билән п к к- й п г террорчилириниң алдин келишкини бойичә болғанлиқи мәлум. икки террорлуқ тәшкилати арисидики келишим вә даешчиларниң аталмиш пайтәхтини ташлап башқа районларға йөткилиши тоғрисида BBC мухбирлиридин кивинтин соммервилле вә рәим далат мәхсус хәвәр ишләп чиқти.

раққәдә п к к – й п г билән даеш арисида һасил қилинған келишимни америка билән хәлқара иттипақдаш қисимлириму етирап қилған. америка мудапиә министирлиқи-пентагон байанатчилиридин ерик пахон террорлуқ тәшкилатлири арисида имзаланған бу келишимниң тамамән йәрлик хәлқниң бихәтәрликини қоғдаш үчүн түзүлгәнликини илгири сүрүп «шириклиримиз билән һәр вақит келишәлишимиз мумкин әмәс. лекин биз уларниң өз мәсилилиригә чарә тепиш усуллириға һөрмәт қилимиз» деди. буниңдин башқа, хәлқара иттипақдаш қисимлири байанатчиси офестир рийан диллонму твиттер адресида бу тоғрисида учур йезип бу әһвалниң «сир»әмәсликини йазди.

2017-йили 15-нойабирда түркийәгә тәслим болған вә арқидинла әнглийәдә чиқидиған вақит гезитиниң зийаритини қобул қилған с д г байанатчиси талал сило, тәшкилатиниң раққәдә келишим түзүлүштин илгири охшаш келишимни мәнбичтиму түзгәнликини билдүрди. сило п й д –й п г террорчилириниң мәнбични ташлап кәткән даеш террорчилириға тизгини астидики районлардин әркин өтәлиши үчүн 200 долларлиқ сайаһәт кинишкиси сатқанлиқиниму ейтти. с д д тәшкилатиниң башлиқи шаһин җилониң америка билән келишкәнликини вә мәнбичниң «азад» қилинидиғанлиқи елан қилиништин илгирила 2000 даешчиниң йәрлик хәлқни қалқан қилип шәһәрдин чиқишиға рухсәт қилинғанлиқини алаһидә әскәрткән  сило, с д г билән америкиниң даеш террорчилириниң бихәтәрликини қоғдап җәраблусқа кетишигә рухсәт қилишиниң америка билән с д г арисида һасил қилинған тунҗи келишиминиң роһий бойичә болғанлиқини тәкитлиди. йәнә бир келишимниң фират дәрйасидики табқада һасил қилинғанлиқини ейтқан талал сило, шаһин җилониң п й д – с д г ға вакалитән америкилиқлар билән көрүшкәндин кейин даеш террорчилириниң бихәтәр қайтишиға рухсәт қилинғанлиқини билдүрди.

бу әһваллардин даеш билән п й д – й п г арисида өз-ара мәнпәәткә тайанған мунасивәт барлиқини асанла көрүвалалаймиз.

талал сило анадолу агентлиқиниң зийаритини қобул қилип п к к ниң дәйр әз-зор вә һасәкәдики нефитни  қандақ башқурғанлиқи тоғрисидики соалға мундақ җаваб бәрди: «й п г вә п к к 2012-йили рәмәйландики нефит қудуқлирини ишғал қиливалғандин кейин башқурушқа башлиди. дәсләп бу қудуқлардин қезип чиқарған нефитларни даешниң тизгини астидики районлардин експорт қилатти, п к к каттибашлириниң җәзирәдики пул һесаблириға әли шәйр исимлик шәхс қарайтти, әли шәйр болса камишлида йашайду. бу шәхс п к к каттибашлири билән бивастә алақә қилиду, нефит келишими түзүлгәндә бу шәхс чоқум сорунда һазир болиду. нефиттин қанчилик кирим  болидиғанлиқини пәқәт бу шәхсла билиду, бу п к к ниң сиридур. әли шәйр 2012-йилдин буйан нефит експорт қилип кәлмәктә, бурунларда нефит експорти пәқәт даешниң тизгини астидики районлардин елип берилатти, әсәд қисимлириниң офестирлиридин әл-қатирҗи п к к дин нефит импорт қилишқа мәсул, һәтта шаһин җилониңму бу ишқа аришалмайдиғанлиқини дейишти. нефит мәсилиси  п  к к ниң сири иди. мән хели сүрүштә қилип бу ишлардин хәвәр таптим, тәшкилат нефиттин келидиған пулларни дәсләп ливан банклирида һесават ачтурған адәмлириниң һесаватиға әвәтәтти, арқидин йавропаға йөткәйтти. бу ишқа арилашқанларниң һәммиси п к к лиқтур. бу иш биз ойлиғандинму чоң, һәр күни йүзләрчә нефит машинлири билән нефит йөткиләтти. »

п к к –й п г кейинчә дәйр-әз-зор районида ишғал қилмишлирини башливәтти, даеш террорчилири болса истиратегийәлик җәһәттин толиму муһим һесаблинидиған җайларни бир пай оқму атмай п к к – п й д  террорчилириға қош қоллап өткүзүп бәрди, бу әһвални қандақ чүшиниш мумкин? бу әһвал сизни ойландурмамду?

п к к – й п г дәйр-әз зор шәһиригә һуҗум қилиш җәрйанида даеш террорчилири билән йәнә келишти. касийон (Qasioun) хәвәр агентлиқи тәрипидин келишим текисти елан қилинди. мәзкур келишимдә икки террорлуқ тәшкилати оқ чиқиришни тохтитиш тоғрисида келишкән. келишим нәтиҗисидә п к к –й п г  даешниң тизгини астидики районларға һуҗум қилишни тохтатти, даеш террорчилири болса районни п к к – й п г лиқларға өткүзүп берип сүрийәниң шәрқтики районлириға чекинди, п к к – й п г террорчилири болса дәйр әз-зор шәһириниң шәрқини асанла ишғал қилди.

сүрийәдә п к к – й п г ниң ишғал қилмишлириға шараит йаритип берилгәндин сирт, түркийәгә қарши даеш террорчилири билән һәр түрлүк келишим имзаланмақта. п к к – й п г ниң раққә вә дәйр әз-зордики аталмиш түрмилиридики даеш террорчилири түркийәгә қарши террорлуқ қилмишлири садир қилиш шәрти билән қойуп берилди. даеш террорчилири түркийәгә актип һалда һуҗум қилмисиму, лекин түркийә әскәрлири туруватқан идлиб вә фират қалқини һәрбий һәрикити елип берилған районларға соқунуп кирип түркийәгә тәһдит шәкилләндүрмәктә. буниңдин сирт, п к к – й п г террорлуқ тәшкилати йуқирида исми қәйт қилинған шәхсләрни алдиға чиқирип хәлқарада түркийәни даеш билән «тил бириктүргәнлики»тоғрисида тәтүр тәшвиқат елип бармақта.

террорлуқ тәшкилати п к к – й п г зәйтун шехи һәрбий һәрикити сәвәбидин түркийә армийәси билән әркин сүрийә армийәсигә қарши уруш қилиш шәрти билән африн түрмилиридики даеш террорчилирини қойуп беришкә башлиған. буниңдин башқа, бу әһвал тоғрулуқ чиққан йеңи хәвәрләргә қариғанда п к к – й п г ниң бешини соқушқа йәр тапалмайватқан даеш террорчилиридин пайдилиниш үчүн уларға йахши турмуш вәдә қилған, шуниң билән даешчиларниң бир қисми фират дәрйасиниң шәрқидин афринға йөткәлгән.

мәмликәтлиригә қайталмиған лекин җәңгә маһир бомба йасийалайдиған қабил даешчилардин п к к – й п г террорчилири устилиқ билән пайдиланмақта. һәтта п к к – й п г террорчилири даешчиларға өзлири үчүн ишлисә алақидар орунлар билән алақә қилип террорчилар тизимликидин исимлирини чиқирип ташлашқа вәдә бәргән. бу әһвалдин даешқа « зәрбә бериватқан » америка вә йавропа дөләтлири болуп нурғун дөләт қоллап келиватқан п к к –й п г ниң икки йүзлүмичиликини вә мәнпәәти үчүн идийә, дунйа қараш җәһәттин өзигә тамамән зит болған даештәк тәшкилат биләнму тил бириктүрәләйдиғанлиқини көрүвалалаймиз.

п к к – й п г ишғал қиливалған районларда етник тазилаш елип бериш, районниң нопуз қурулмисини өзгәртиш ғәризидә әрәб вә түркмән нопусини көчүп кетишкә мәҗбурлимақта. п к к –й п г террорлуқ тәшкилати аталмиш түрмилиридики гепини аңлимайдиған даеш террорчилириниму көчүшкә мәҗбурлиған кишиләрниң арисиға киргүзүп түркийәгә әвәтмәктә. шундақла, террорлуқ тәшкилати йәнә арисида даешчилар болған мусапирлар топини түркийә-сүрийә чеграсидики тунеллар арқилиқ түркийәгә йоллимақта.

америкидики « Nation » (дөләт, милләт)журнилиниң 2017-йили 9-февралда таратқуларда елан қилинған доклатида п й д – й п г ниң сүрийәниң шималида уруш җинайити садир қилғанлиқи вә он миңларчә инсанни йурт-маканлиридин қоғлап чиқарғанлиқи билдүрүлди. й п г ниң сүрийәниң шималидики районларда он миңларчә әрәб вә күрт (корд)аһалини сүргүнгә мәҗбурлап уруш җинайити садир қилғанлиқи әскәртилгән доклатта диққәт тартидиған мундақ нуқта бар: й п г ниң районда даеш билән уруш қилмиғанлиқи, әксичә даеш билән тоқунушқан күчләргә тосалғу болғанлиқи тоғрисида мәлуматлар бар. мәзкур доклатта йәнә п й д – й п г ниң даеш билән тил бириктүргәнликиму алаһидә әскәртилгән.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر