iranda weqeler téximu ulghiyip kétemdu?

tetqiqatchi jan ajunning témigha munasiwetlik analizi

iranda weqeler téximu ulghiyip kétemdu?

irandiki weqeler téximu ulghiyip kétemdu?

iranda namratliq we ishsizliqqa naraziliq bildürüsh üchün meshhed shehiride bashighan namayishlar qisqa waqit ichidila nishabur, shahrud, qirmanshah, qum, resht, yezd, kazwin, zahidan, exwaz we bashqa nurghun sheherge kéngeydi. namayishlarda deslep hökümet tenqid qilindi, arqidin inqilab rehbiri hamanéy bolup nurghun siyasiy küchlermu buningdin niswésini aldi. qum shehirige oxshash shielerning gholluq merkezliridin bolghan bir sheherde «hamanéy we hizbullahqa lenet bolsun»dégen shoarlar towlandi, namayishlarlarda  nurghun adem narazet astigha élindi, 20din köprek adem jénidin ayrildi. bu yerde sorishqa tégishlik soal mundaq: iranda buningdin kéyin némiler yüz béridu? namayishlar ulghiyip kétemdu yaki axirlishamdu?

iran jemiyitige nezer salidighan bolsaq mundaq ikki mesilini bayqaymiz: birinchisi kündin-kündin nacharlishiwatqan iqtisad, ikkinchisi ichki siyaset ghewghasidur.

ruhani hökümiti bilen hamanéy arisidiki siyasiy nopuz talishish kürishi yéqinqi künlerde barghanche keskinleshmekte, ruhanining etrapidikiler bilen iran inqilap muhapizetchi qisimlirining bir-birlirini chirikilik qilmishi bilen eyiblep kélishi  iran xelqining döletke bolghan ishenchisini mueyien derijide suslashturuwetti. irangha uzun yillardin biri yüzgüzüp kéliniwatqan éghir émbargolar,  naqabil hakimiyet we jemiyette yamrap ketken chiriklik qilmishi éghir iqtisadiy mesililerni keltürüp chiqardi. néfit we tebiiy gaz kirimlirining eksiche, dölet omumiy ishlepchiqirish qimmiti 500 milyard dollardin 350milyard dollargha chüshüp qaldi. iranda pul paxalliq, qizil reqem we ishsizliq mesilisi xélila éghir, asasiy qurulushlarmu yéterlik emes, hawaning bulghinishi bilen qurghaqchiliqmu bashni aghritidighan mesililerdin hésablinidu. tashqi siyasette kéngeymichilik siyasiti yolgha qoyulmaqta. yemen, süriye, liwan we iraqta éghir iqtisadiy bedeller tölengen bolsimu, körinerlik netijiler qolgha keltürüldi. lékin gio-siyasiy netijilerge iran xelqi bekla köngül bölüp kétidighandek emes.

irandiki weqelerde kishining diqqitini qozghaydighan ishlardin biri étnik merkezlik namayishlardur. exwaz rayonidiki erebler, iranning sherqidiki belujilar, iranning gherbidiki kürtler (kordlar) we iranning türkmen rayonidiki namayishlarda bezi guruh we namayshichilar irangha hakimiyitige irqiy ayrimchiliq qiliniwatqanliqi sewebidin qarshi chiqmaqta.

irandiki namayishlarning tégide ichki siyasettiki mesililer we xelqning parakendichiliki bolsimu, namayishlarning tashqi amillirinimu nezerdin saqit qilmasliq kérek. iran dairiliri namayishlarda öltürülgen kishilerning qatillirining chet döletlerning jasosliri ikenlikini ilgiri sürdi, amérika pirézidénti donald tramp tiwitér adrésida irandiki namayishlarni qollap yazghan uchurlirimu iran dairilirining bu qarishini melum derijide quwetleydu. israiliye bash ministiri bunyamin nétanyahumu irandiki namayishlardin tolimu memnunluq hés qilghanliqini éytti.

derweqe, türkiye tashqi ishlar ministirliqi irandiki namayishlar toghruluq bayanat élan qilip, dost we qérindash iranning muqimliqi, amanliqi we asayishigha tolimu ehmiyet béridighanliqini bildürdi. bayanatta mundaq déyildi: «iran pirézidénti hesen ruhanining xelqning tinch halda namayish we yighilish ötküzüsh hoquqining barliqini, biraq qanunning ayaq-asti qilinmasliqini tekitlep bergen bayanati nezerge élinghida, namayishlarda zorawanliqtin saqlinip soghuqqanliq bilen heriket qilish tolimu zörür. iranda burundaq muqimliq we amanliq berpa qilinip weqelerning ulghiyip kétishining aldini élinishini ümid qilimiz.»

......

donald tramp pars qoltuqi ziyaritidin kéyin irangha qarshi seudi erebistan, ereb birleshme xelipiliki, misir, behreyn we israiliye bilen ittipaq tüzdi. bu döletler iranning weziyitini yéqindin közetmekte.

derweqe, iran dölitimu uzun yillardin buyan memliket ichide yüz bergen qalaymiqanchiliqlargha tashqi küchlerning seweb bolghanliqini tekitlep kelmekte, iran pirézidétining birinchi qol muawini ishaq jihangiri ötken hepte axiri bayanat bérip mundaq dédi: «iqtisadiy mesililer bahane qilinip bashqiche ishlar yüz bériwatidu, buning keynide her xil oyunlar oynalmaqta.» hesen ruhani hökümitining resmiy taratqu orgini bolghan iran gézitining tünügün sanining birinchi bétide élan qilinghan maqalide munu jümlige orun ajritildi: «bir qisim küchler xelqni yaman emellirige yétish üchün paydilinidighan oyunchuq süpitide körmekte.»

ayetullah hamanéy «düshmenlirimiz dölitimizni qalaymiqan qilish üchün pul, qoral we jasuslardin paydilanmaqta.»

biraq iranning xelqardiki düshmenliri bu namayishlarning xelqqe nisbeten yolluq tereplirining barliqini yoshurmasliqi kérek. irandiki iqtisadiy mesililer seweblik uzundin buyan kichik kölemlik namayishlar yüz bérip kéliwatatti,  iranda  tebiiy bayliq zapisi shunche köp bolsimu xelq kündin-künge namratlashmaqta, buningdin tashqiri hakimiyet bilen alaqisi bolghan bezi kapitalistlargha tewe pul-muamile shirketlirining weyran bolup nurghun kishining qiyin künge qélishi  namayishlarning küchiyip kétishige mueyyen derijide seweb bolup qaldi.

namayishlarda «pulliringlarni süriye, ghezze we liwanda xejlimenglar, xelq tilemchige aylinip qaldi, süriyeni tashlap bizge köngül bölünglar, söyümlük wetinimiz iran ghezze we liwangha pida qilinmisun, hizbullahgha lenet bolsun»dégendek shoarlar namayishchilarning iran dölitining ottura sherqtiki kéngeymichilik siyasitidin biaram boliwatqanliqini körsitip béridu. iran bir tereptin iqtisadiy qiyinchiliqlargha duch kéliwatqan bolsa, yene bir tereptin ottura sherqte kéngeymichilik siyasiti yolgha qoymaqta. iranda burun döletning kéngeymchilik siyasitidin biaram bolghan kishiler we qatlamlar bar idi.mesilen, iran dölitini süriyediki urushqa qétilghan eskerlirige bergen maashi irandiki nurghun kishining maashidin xéli yuqiri idi.

«islam jumhuriyiti xalimaymiz, musteqilliq, erkinlik we iran jumhuriyiti»dégendek shoarlar namayishchilarning döletning bésim siyasitidin biaram ikenlikini körsitip béridu. namayishlarda iranning aghduruwétilgen shahi riza shah pehliwige dua qilinishini qandaq chüshinish kérek? zamaniwi uchur-alaqe we qatnash wastiliri arqiliq bashqa döletlerni közitip kéliwatqan iran xelqi, bolupmu türkiyege oxshash musulman döletler bilen özlirining turmush aditi, shekli we sewiyesini sélishturmaqta.

qisqisi, irandiki namayishlarni keltürüp chiqarghan bir nechche seweb bar bolup, bular asasliqi erkinlik we güllengen iqtisadqa bolghan telpünüsh, yene biri iranni hujum nishani qilghan döletlerning qalaymiqanchiliq chiqirish koyida bolushidin biaret. türkiyening irandiki weqelerge tutqan pozitsiyesi yuqiridiki seweblerni nezerge alghan asasta boldi.


خەتكۈچ: meshhed , qum , namayish , türkiye , amérika , iran

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر