dunyadiki kirizisler we qoral-yaragh sodisi

tetqiqatchi erdal shimshekning maqalisi

dunyadiki kirizisler we qoral-yaragh sodisi

dunyadiki kirizisler we qoral-yaragh sodisi

birleshken döletler teshkilatining ashliq we yéza-igilik mehsulatliri orgini bilen dunya ashliq pirogrammisi ishxanisining 2016-yildiki doklatida körsitilishiche, dunya nopusining %11ge ozuq-tülük yétishmeydiken we  bu kishiler acharchiliq girdabida yashaydiken. mundaqche qilip éytqanda, texminen 800milyon adem acharchiliq ichide yashaydu.

pat yéqinda 2017-yilgha tewe sanliq melumatlar élan qilinidu, bu sanliq-melumatlarda körinerlik töwenlesh körülüshini tolimu arzu qilimen.

b d t ning yene bir doklatida bildürülüshiche, dunyadiki her besh ademdin biri hakimiyet tüzülmisi yaxshi bolmighan we kirizisler yamrap ketken döletlerde yashaydiken.

künsayin nachar terepke qarap özgirip bériwatqan dunya kilimati seweblik yüz bergen tebiiy apetler, qurghaqchiliq we qehetchilik qatarliq hadisiler insanning tiragédiyesini téximu ulghaytiwétishidin endishe qilinmaqta.

bu échinishliq menziridin sirt emdi yüz milyardlarche dollar serp qiliniwatqan yene bir menzirige nezer sélip chiqayli: téxi yéqinda tuyuqsizla seudi erebistan bilen qatar otturisida kirizis yüz berdi, waste tallimay özlirining rezil meqsitige yétish üchün türlük rezil ishlarni qilishtin waz kechmey kéliwatqan ereb birleshme xelipilikimu bu kirizisning ghol unsurliridin biri boldi. bu kirizis yüz bérip 10 kün ötmeyla seudi erebistan bilen amérika otturisida 110 milyard dollarliq qoral sodisi kélishimi imzalandi. bu ish bolup uzun ötmeyla seudi erebistan hökümiti amérikining qatar hökümiti bilen 11 milyard dollarliq qoral sodisi kélishimi imzalighanliqini uqturdi. bu kiriziske chétishliq bolghan bashqa kichik pars qoltuqi döletlirimu 200 milyard dollar etrapida qoral sodisi kélishimi imzalashti. bu bir qatar qoral sodisidin kéyin tuyuqsizla yüz bergen kirizis toxtidi, hazir bolsa bu rayondiki döletler héch ish yüz bermigendekla özlirining ishliri bilen bend bolup yürmekte.

dunya pars qoltoqi kirizisidin aran qutulup emdi aramxuda tiniq alay dégende, tuyuqsiz shimaliy koréye qitelerara bashqurulidighan bomba sinaq qilip xelqaraning qiziq nuqtisigha aylandi, obama hakimiyiti dewiride bashlighan «shimaliy koriye kirizisi»birdinla yuqiri pellige chiqti, elwette bu kirizisning béshidiki ghol aktiyor  kim jun-un toghruluqmu xelqara taratqularda bes-bes bilen xewerler chiqishqa bashlidi. xewerlerning asasliq mezmuni mundaq idi: «bu kishining néme qilidighanliqini bilip bolghili bolmaydu, bu kishi piliki tartilghan bombighila oxshaydu, her küni balistik bashqurulidighan bomba sinaq qiliwatidu, uni qisqiche teripleydighan bolsaq: balaghetke yétey dep qalghan obrazdur.»

«kim jun-un etirapidiki döletlergila emes pütkül dunyagha ziyan élip kélidighan xeterlik unsur»dégen chüshenche keng tarqaldi. bu kishining her hepte yéngi modél bashqurulidighan bomba sinaq qilghanliqi toghruluq xewerler tarqilip turdi. minglarche kilométir yiraqliqtiki guam arilini bashqurulidighan bomba bilen weyran qilidighanliqi, yaponiye hawa tewelikidin bösüp ötüp bu dölet arqiliq yadro oq béshi bolghan bashqurulidighan bomba qoyup bergenliki toghruluq san-sanaqsiz xewerni bergen gézitler birdemdila bizge oxshash zhurnalistlarning üstilide taghdek döwlinip ketti. arqidinla shimaliy koréyening yadro tehditi astida turuwatqan döletler özlirini qoghdap qélish we mudapie sistémiliri kücheytish meqsitide milyardlarche dollarliq qoral sodisi kélishimi imzalashti, hemmidin qiziqarliq bolghini, amérika yaponiyege qurup chiqqan THAAD tipliq hawa mudapie sistémisi kim jun-unning bashqurulidighan bombisini nishangha élish uyaqta tursun, radar bilenmu énqilghili bolmaydighan kéreksiz sistéma ikenliki ashkarilandi. shunga yéngi mudapie sistémisi toghruluq muzakiriler bashlidi, tinch okyanning bu rayonida yüz bergen kirizis yene yüz milyardlarche dollarning qoral sodisigha ishlitilishige seweb boldi. ish buningliq bilenla tügimidi, tinch okyanda 300mingdek eskiri bolghan amérika bu rayondiki herbiy küchini téximu kücheytishke tutush qildi.

amérikining 9 urush qomandanliqliridin biri tinch okyan herbiy qomandanliqidur. mezkiri bazisi hawayda bolghan bu qomandanliqqa amérika mudapie minsitirliqi-péntagon bashqa herbiy qomandanliqlargha qarighanda eng köp rasxot béridu. bu qomandanliqning roshen alahidiliki éghir we ilghar tipliq qorallar bilen qorallanghan urush qisimlirigha ige bolushidur. bu qomandanliqta 375 ming esker wezipe öteshtin sirt, 200 urush paraxoti, déngiz asti paraxoti we ming yürüsh urush ayropilani bar. koréye kirizisidin ilgiri amérikining sabiq pirézidénti barak obama bu qoshunni xitayni muhasire astigha élish üchün herbiy téxnologiye we qoral-yaragh iskilatigha aylandurdi. xitay bolsa amérikining bu qiltiqigha dessep bu jayni herbiy qoral-yaragh iskilatigha aylandurmidi we  amérika bilen iqtisadiy sahede riqabitini dawamlashturushning eng muhim liniyeliridin bolghan yéngi yipek yoli istiratégiyesini ishqa ashurush üchün tirishti.

amérika 5-ewlad F-35 tipliq urush ayropilanlirini yaponiyege , külreng bürküt namliq uchquchisiz ayropilanlirini tinch okyandiki bu herbiy qomandanliqining nazariti astida jenubiy koréyege orunlashturdi. yadro qorali orunlashturulghan déngiz asti paraxotliridin sirt 5-ewlad urush ayropilanliridin bolghan F-22  tipliq raptorlarnimu (yirtquch qush)rayongha ewetti.

arqidin némiler yüz berdi? irandin hindistangha we  tinch okyandiki kichik aral döletlirigiche bolghan nurghun dölet amérika bilen rusiyediki qoral-yaragh shirketlirining bosughisigha kélishti. yene yüz milyarlarche dollarliq qoral sodisi kélishimi imzalandi.

igilinishiche, dunya miqiyasida bultur yuqiri istémal buyumlirigha 1 tirilyon 100 milyon dollar serp qilinghan , emeliyette dunyada her yili dunya nopusining hemmisige yétidighan ashliq ishlepchiqirilidu. tolimu epsuski, bu ashliqning  köp qismi israp qilinmaqta. 1 miliyard 300 milyon tonna ashliq pul-muamile, téxnikiliq sewebler we ashliq tebirlirining élinmasliqi tüpeyli xorap ketmekte, amérikidila heryili otturiche 222 milyon tonna ashliq exletxanilargha tashlinidiken. bu ashliq bilen pütkül afriqa xelqining yilliq ashliq éhtiyajini qamdighili bolidu.

ashliq we ijtimaiy yardem mutexessiliri bu yil koréye we pars qoltuqi kirizisliri bahane qilinip qoral-yaraghlargha sélinghan mebleghler bilen acharchiliq girdabida yashawatqan dölet we  xelqlerni 10 yil ashliq bilen teminligili bolidighanliqini bildürmekte.

qarighanda biz insanlar tebiiy apetler yaki kilimat özgirishdin ilgiri özimizning halakitini öz qolimiz bilen teyyarlaydighandek turimiz.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر