«türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetlirini qayta tüzesh mumkinmu?»

tetqiqatchi ibrahim kalinning «türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetlirini qayta tüzesh mumkinmu?» témiliq maqalisi

«türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetlirini qayta tüzesh mumkinmu?»

«türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetlirini qayta tüzesh mumkinmu?»

türkiye-yawropa ittipaqi munasiwitining eslige kélishi yawropaliq rehberlerning tengsizlik we adaletsizlik asasida munasiwet élip bérishning mumkin bolmaydighanliqini étirap qilishlirigha baghliq.

türkiye 2005-yildin buyan yawropa ittipaqigha namzat eza dölet salahiyitide turup kelmekte. bu xil salahiyet we munasiwet deslep kishige hayajan béghishlaydighan we istiqballiqtek bilingen idi, biraq ariliqtin 12 yil ötkendin kéyin weziyet del eksiche bolup chiqti, hayajan we istiqbalning ornigha ümidsizlik, ishenchisizlik dessidi.  

rayon we dölet xaraktérlik kirizisler we mesililer türkiye  bilen bir qisim yawropa döletlirining munasiwetlirining körinerlik derijide buzulushigha seweb boldi, hetta türkiyening yawropa ittipaqi ezaliq musapisini astilitiwetti. shunga, türkiye-yawropa ittipaqi munasiwiti közdin kechürülüp qaytidin tengshilishi shert, her ikkili terep adil, barawerlik we öz-ara hörmet qilish pirinisipgha asasen  heriket qilghanda andin bu emelge ashidu. türkiyege qaritilghan tenqid we eyibleshler, hetta tehditler yawropaliq siyasetchilerge qisqa waqit payda élip kelsimu, lékin uzun muddette payda élip kelmeydu. roshenki, nöwette biz duch kéliwatqan mesililer türkiye bilen yawropa ittipaqi pasilliridin alliburun halqip ketti , etrapimizni qorshiwalghan yershari xaraktérlik kirizisler, tizginsiz irqchiliq, yerlik milletchilik we ümidsizlik qatarliq selbiy hadisiler musulman dunyasi bilen gherb dunyasi otturisidiki munasiwetlerge éghir ziyanlarni salmaqta. musulman dunyasi bilen gherb dunyasi ixtilaplar we oxshimasliqlarni bir chetke qayrip qoyup insaniyetning ortaq menpeeti üchün birlikte heriket qilmighan teqdirde dunyada tinchliq ornitish we dunya miqyasida öz-ara hörmet qilish we inaq yashash medeniyiti berpa qilish mumkin emes.

bir qisim yawropa döletliride türkiyege qarshi élip bérilghan düshmenlik siyasiti noqul ongchil idiye we  éqimni qobul qilghan shexs we guruhlargha qaritilghanliqi üchün ichki siyasetning gholluq amilliridin birige aylandi. on yil ilgiri adettiki bir mesile süptide otturigha chiqqan bu ewal nöwette ghol siyasetning bir qismi bolup qaldi. ashqun milletchilikke köz yumush bésiqshturush siyasitining éghir aqiwetliridin bolushi mumkin. shuni déyishning qilche hajiti yoq:  yawropada ewjige chiqqan erdoghan düshmenliki noqul yawropa döletliri bilen bolghan munasiwetlerde sürkilish peyda qilipla qalmastin, belki yawropa döletliride yashawatqan milyonlarche türkiye puqrasini qiyin ehwalgha chüshürüp qoymaqta.

türkiye hazir ne 1963-yili eyni dewirdiki yawropa iqtisadiy birleshme gewdisige eza bolmaqchi bolghan dölet emes, ne 1999-yili namzat eza salahiyiti bérilgen dewirdiki türkiye emes. nopusimiz 1960-yildin buyan üch hesse, milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitimiz 80 hesse ashti.

buningdin tashqiri, bir qisim kishiler étirap qilishni xalimisimu künimizdiki yawropamu 2000-yillardiki yawropa emes, künimizdiki yawropa yéngiche-natsisizim, ashqun irqchiliq, köchmenler, musulmanlar we bashqilargha düshmenlik qilish qatarliq selbiy hadisiler ewjge chiqqan qite halitige qaldi. yawropada barghanche yamanliship bériwatqan bixeterlik sharaitliri bir qisim yawropa döletlirining türkiyege yawropa ittipaqi ishikini étiwétishidek ghelite qilmishliri bilen birliship, türk xelqining türkiyening yawropa ittipaqigha ezaliq musapisini qollash qizghinliqini zor derijide suslashturuwetti.

yawropaliq siyasetchiler medeniyitimizni, xelq teripidin saylanghan rehbirimizni we menpeetimizni biwaste hujumgha nishani  qilip kéliwatqan bolsimu, türkiye yawropani yaxshi munasiwet ornitishqa chaqirip keldi. mesilen, 1917-yili aprélda ötküzülgen référandum(omumiy xelq bélet tashlash paaliyiti)din kéyin jumhur reis rejep tayyip erdoghan gérmaniye bash ministiri angéla mérkél we bashqa yawropa döletlirining rehberliri bilen türkiye bilen bolghan munasiwetlerde yéngi sehipe échish üchün körüshti. erdoghan gérmaniye hökümiti we bashqa bir qisim yawropa döletlirining p k k we fethullahchi térrorluq teshkilati ezaliri bolup asasiy qanungha tüzitish kirgüzüsh xizmitige qarshi chiqqanlarni qollash,  islahat yaqlighuchiliri we yawropadiki türkiye puqralirining islahatni terghip qilidighan teshwiqat paaliyetlirige tosalghu bolush arqiliq türkiyening ichki ishlirigha arilishishining eksiche yenila bir qisim yawropa döletlirining rehberliri bilen körüshti.

référandum ötküzülgendin kéyin yawropa ittipaqi mesuliri bilen biryussélda körüshken jumhur reisimiz rejep tayyip erdoghan türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetlirini yaxshilashqa qetiy bel baghlighanliqini alahide tekitlidi. epsus, yawropada ewjige chiqqan ashqun milletchilik hadsisi bu yolda qedem tashlinishigha tosalghu boldi.

gérmaniyede ötken ay ötküzülgen saylamlar yene bir qétim türkiye bilen jumhur reis erdoghangha qarshi barghanche küchiyiwatqan düshmenlik qilmishining ghol siyasiy éqimning bir qismigha aylanghanliqini delillep berdi. gérmaniyediki eng chong partiyelerning rehberliri saylam seperwerlik paaliyiti jeryanida türkiye toghruluq asassiz bayanatlarni bérishken bolsimu, saylam netijiliri mundaq bir achchiq rialliqini körsitip berdi:  bash ministir angéla mérkélning partiyesini 2013-yildiki saylamlarda qollighan bir milyondin artuq saylighuchi, bu qétimi saylamlarda angéla mérkélni emes ashqun milletchi partiye AfD ni qollap awaz berdi. bolupmu, sherqiy gérmaniyede ongchil we solchil ashqun guruh we éqimlar chong partiyelerge qarighanda mueyyen derijide üstünlükke érishti. buningdin bekrek, gérmaniye iqtisadiy taza gülliniwatqan mezgilde ashqun guruh we éqimlarning bash kötürüshi namratliq bilen ashqunluq otturisida eneniwi teriqide hasil bolghan munasiwet üstidimu talash-tartishlarning peyda bolushini keltürüp chiqardi. yol qoyush we bésiqturush siyasiti buningdin yüz yil ilgiri ishqa yarimighan idi, shunglashqa künimizdimu ishqa yarimaydighanliqini keskin déyeleymiz. biz türkiyening yawropa ittipaqi ezaliqini siyasiy, iqtisadiy we xewpsizlik sahesidiki istiratégiyelik nishanimiz dep qaraymiz. türkiye barghanche xeterlik haletke kélip qéliwatqan dunyada yawropaning bixeterlikide muhim rol oynaydu, lékin biz qosh ölchem siyasetlirini, tehditlerni we ochuq-ashkare düshmenlikini qetiy qobul qilmaymiz we bulargha adaqqiche qarshi turimiz.  

türkiye-yawropa ittipaqi munasiwetliri yawropaliq rehberler bu munasiwetning tengsizlik we adaletsizlik asasigha qurulghanliqini étirap qilghan teqdirde tüzülüshi mumkin, shundaqla türkiye xelqining démokratik mayilliqlirigha hörmet qilishqa, türkiyening xelq teripidin saylanghan rehbirige hörmet bilen muamile qilishqa we türkiyege adil we barawer muamile qilishqa teyyar turushi kérek.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر