«түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлирини қайта түзәш мумкинму?»

тәтқиқатчи ибраһим калинниң «түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлирини қайта түзәш мумкинму?» темилиқ мақалиси

«түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлирини қайта түзәш мумкинму?»

«түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлирини қайта түзәш мумкинму?»

түркийә-йавропа иттипақи мунасивитиниң әслигә келиши йавропалиқ рәһбәрләрниң тәңсизлик вә адаләтсизлик асасида мунасивәт елип беришниң мумкин болмайдиғанлиқини етирап қилишлириға бағлиқ.

түркийә 2005-йилдин буйан йавропа иттипақиға намзат әза дөләт салаһийитидә туруп кәлмәктә. бу хил салаһийәт вә мунасивәт дәсләп кишигә һайаҗан беғишлайдиған вә истиқбаллиқтәк билингән иди, бирақ арилиқтин 12 йил өткәндин кейин вәзийәт дәл әксичә болуп чиқти, һайаҗан вә истиқбалниң орниға үмидсизлик, ишәнчисизлик дәссиди.  

район вә дөләт характерлик киризисләр вә мәсилиләр түркийә  билән бир қисим йавропа дөләтлириниң мунасивәтлириниң көринәрлик дәриҗидә бузулушиға сәвәб болди, һәтта түркийәниң йавропа иттипақи әзалиқ мусаписини астилитивәтти. шуңа, түркийә-йавропа иттипақи мунасивити көздин кәчүрүлүп қайтидин тәңшилиши шәрт, һәр иккили тәрәп адил, баравәрлик вә өз-ара һөрмәт қилиш пиринисипға асасән  һәрикәт қилғанда андин бу әмәлгә ашиду. түркийәгә қаритилған тәнқид вә әйибләшләр, һәтта тәһдитләр йавропалиқ сийасәтчиләргә қисқа вақит пайда елип кәлсиму, лекин узун муддәттә пайда елип кәлмәйду. рошәнки, нөвәттә биз дуч келиватқан мәсилиләр түркийә билән йавропа иттипақи пасиллиридин аллибурун һалқип кәтти , әтрапимизни қоршивалған йәршари характерлик киризисләр, тизгинсиз ирқчилиқ, йәрлик милләтчилик вә үмидсизлик қатарлиқ сәлбий һадисиләр мусулман дунйаси билән ғәрб дунйаси оттурисидики мунасивәтләргә еғир зийанларни салмақта. мусулман дунйаси билән ғәрб дунйаси ихтилаплар вә охшимаслиқларни бир чәткә қайрип қойуп инсанийәтниң ортақ мәнпәәти үчүн бирликтә һәрикәт қилмиған тәқдирдә дунйада тинчлиқ орнитиш вә дунйа миқйасида өз-ара һөрмәт қилиш вә инақ йашаш мәдәнийити бәрпа қилиш мумкин әмәс.

бир қисим йавропа дөләтлиридә түркийәгә қарши елип берилған дүшмәнлик сийасити ноқул оңчил идийә вә  еқимни қобул қилған шәхс вә гуруһларға қаритилғанлиқи үчүн ички сийасәтниң ғоллуқ амиллиридин биригә айланди. он йил илгири адәттики бир мәсилә сүптидә оттуриға чиққан бу әвал нөвәттә ғол сийасәтниң бир қисми болуп қалди. ашқун милләтчиликкә көз йумуш бесиқштуруш сийаситиниң еғир ақивәтлиридин болуши мумкин. шуни дейишниң қилчә һаҗити йоқ:  йавропада әвҗигә чиққан әрдоған дүшмәнлики ноқул йавропа дөләтлири билән болған мунасивәтләрдә сүркилиш пәйда қилипла қалмастин, бәлки йавропа дөләтлиридә йашаватқан милйонларчә түркийә пуқрасини қийин әһвалға чүшүрүп қоймақта.

түркийә һазир нә 1963-йили әйни дәвирдики йавропа иқтисадий бирләшмә гәвдисигә әза болмақчи болған дөләт әмәс, нә 1999-йили намзат әза салаһийити берилгән дәвирдики түркийә әмәс. нопусимиз 1960-йилдин буйан үч һәссә, миллий ишләпчиқириш омумий қиммитимиз 80 һәссә ашти.

буниңдин ташқири, бир қисим кишиләр етирап қилишни халимисиму күнимиздики йавропаму 2000-йиллардики йавропа әмәс, күнимиздики йавропа йеңичә-натсисизим, ашқун ирқчилиқ, көчмәнләр, мусулманлар вә башқиларға дүшмәнлик қилиш қатарлиқ сәлбий һадисиләр әвҗгә чиққан қитә һалитигә қалди. йавропада барғанчә йаманлишип бериватқан бихәтәрлик шараитлири бир қисим йавропа дөләтлириниң түркийәгә йавропа иттипақи ишикини етиветишидәк ғәлитә қилмишлири билән бирлишип, түрк хәлқиниң түркийәниң йавропа иттипақиға әзалиқ мусаписини қоллаш қизғинлиқини зор дәриҗидә суслаштурувәтти.

йавропалиқ сийасәтчиләр мәдәнийитимизни, хәлқ тәрипидин сайланған рәһбиримизни вә мәнпәәтимизни бивастә һуҗумға нишани  қилип келиватқан болсиму, түркийә йавропани йахши мунасивәт орнитишқа чақирип кәлди. мәсилән, 1917-йили апрелда өткүзүлгән реферандум(омумий хәлқ беләт ташлаш паалийити)дин кейин җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған германийә баш министири ангела меркел вә башқа йавропа дөләтлириниң рәһбәрлири билән түркийә билән болған мунасивәтләрдә йеңи сәһипә ечиш үчүн көрүшти. әрдоған германийә һөкүмити вә башқа бир қисим йавропа дөләтлириниң п к к вә фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати әзалири болуп асасий қанунға түзитиш киргүзүш хизмитигә қарши чиққанларни қоллаш,  ислаһат йақлиғучилири вә йавропадики түркийә пуқралириниң ислаһатни тәрғип қилидиған тәшвиқат паалийәтлиригә тосалғу болуш арқилиқ түркийәниң ички ишлириға арилишишиниң әксичә йәнила бир қисим йавропа дөләтлириниң рәһбәрлири билән көрүшти.

реферандум өткүзүлгәндин кейин йавропа иттипақи мәсулири билән бирйусселда көрүшкән җумһур рәисимиз рәҗәп таййип әрдоған түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлирини йахшилашқа қәтий бәл бағлиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. әпсус, йавропада әвҗигә чиққан ашқун милләтчилик һадсиси бу йолда қәдәм ташлинишиға тосалғу болди.

германийәдә өткән ай өткүзүлгән сайламлар йәнә бир қетим түркийә билән җумһур рәис әрдоғанға қарши барғанчә күчийиватқан дүшмәнлик қилмишиниң ғол сийасий еқимниң бир қисмиға айланғанлиқини дәлилләп бәрди. германийәдики әң чоң партийәләрниң рәһбәрлири сайлам сәпәрвәрлик паалийити җәрйанида түркийә тоғрулуқ асассиз байанатларни беришкән болсиму, сайлам нәтиҗилири мундақ бир аччиқ риаллиқини көрситип бәрди:  баш министир ангела меркелниң партийәсини 2013-йилдики сайламларда қоллиған бир милйондин артуқ сайлиғучи, бу қетими сайламларда ангела меркелни әмәс ашқун милләтчи партийә AfD ни қоллап аваз бәрди. болупму, шәрқий германийәдә оңчил вә солчил ашқун гуруһ вә еқимлар чоң партийәләргә қариғанда муәййән дәриҗидә үстүнлүккә еришти. буниңдин бәкрәк, германийә иқтисадий таза гүллиниватқан мәзгилдә ашқун гуруһ вә еқимларниң баш көтүрүши намратлиқ билән ашқунлуқ оттурисида әнәниви тәриқидә һасил болған мунасивәт үстидиму талаш-тартишларниң пәйда болушини кәлтүрүп чиқарди. йол қойуш вә бесиқтуруш сийасити буниңдин йүз йил илгири ишқа йаримиған иди, шуңлашқа күнимиздиму ишқа йаримайдиғанлиқини кәскин дейәләймиз. биз түркийәниң йавропа иттипақи әзалиқини сийасий, иқтисадий вә хәвпсизлик саһәсидики истиратегийәлик нишанимиз дәп қараймиз. түркийә барғанчә хәтәрлик һаләткә келип қеливатқан дунйада йавропаниң бихәтәрликидә муһим рол ойнайду, лекин биз қош өлчәм сийасәтлирини, тәһдитләрни вә очуқ-ашкарә дүшмәнликини қәтий қобул қилмаймиз вә буларға адаққичә қарши туримиз.  

түркийә-йавропа иттипақи мунасивәтлири йавропалиқ рәһбәрләр бу мунасивәтниң тәңсизлик вә адаләтсизлик асасиға қурулғанлиқини етирап қилған тәқдирдә түзүлүши мумкин, шундақла түркийә хәлқиниң демократик майиллиқлириға һөрмәт қилишқа, түркийәниң хәлқ тәрипидин сайланған рәһбиригә һөрмәт билән муамилә қилишқа вә түркийәгә адил вә баравәр муамилә қилишқа тәййар туруши керәк.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر