irqchiliqning yawropa parlaméntida bash kötürüshi

erdal shimshekning témigha munasiwetlik analizi

irqchiliqning yawropa parlaméntida bash kötürüshi

natsizimning yawropa parlaméntigha kirishi

xelqarada gérmaniyede ötküzülgen saylamdin chiqqan netijiler tolimu normal we adettiki ish, dep qaraldi. lékin gollandiye, firansiye we bélgiyedin kéyin gérmaniyedimu irqchi partiyeler parlaméntqa kirishke muweppeq bolup,  parlaméntqa wekil ewetish pursitige érishti. mundaqche qilip éytqanda, natsitlar yawropa parlaméntigha kirip pikirlirini bimalal bayan qilalaydu.

eslide pütkül dunya bu hadise üstide etrapliq oylinip nöwettiki bu qéyin we iztirapliq ehwalgha chare tépish kérek idi, tolimu epsus, gherb elliri bundaq qilishning ornigha süküt qilishni talliwaldi. shunisi aydingki, gherb dunyasi qanchilik süküt qilishtin qetiynezer natsizimdin ibaret yirtquch alwasti haman bir küni özining heqqiy epti –beshrisini ashkarilaydu. yawropaning meniwi qimmet ölchemliri, ghayiliri we medeniyet bayliqliridin yiraqlishishgha egiship natsizim we irqchiliq hadisiliri bash kötürüshke bashlidi. gherbni gherb qiliwatqan mundaq ikki nerse bar bolup, birsi démokratiye yene birsi insan heqlirige tutqan pozitsiyesi idi. epsus, soghuq munasiwetler urushidin kéyin gherb elliri bu qimmetlik ikki nersidin qalaymiqan we xalighanche paydilinip eslidiki qimmitidin yiraqlashturuwetti.

uchur-alaqe wastilirining omumlishishigha egiship dunyaning ikki chétidiki ademler kündilik turmush, xelqara weziyet qatarliqlar toghrisida öz-ara uchur almashturalaydighan pursetke érishti. sherqliqler dunyadiki hadisilerdin waqtida xewer tapqanséri dunya toghruluq melumati éship nezer dairisi kéngiyishke bashlidi,shuning bilen sherqliqler shexs, jemiyet, kolléktip we dölet süpitide téximu köp erkinlik telep qildi. netijide bu telepler gherbning démokratiyege tutqan ikki bisliq meydanini we pozitsiyesini ashkarilap qoydi, sherqte shexsler öz dölitidin türlük erkinlik telep qilip bu teleplirini ishqa ashurush yolida küresh qilsa bolidu we mushundaq qilishi kérek, lékin ghelite yéri shuki, shexslerning shexsiy erkinlik telepliri ijtimaiy we dölet derijisige kötürülgen haman gherb dunyasi birdinla 180 giradus özgerdi.

gherb ellirining qarshi boyiche bolghanda, sherqliqlerning erkinlik we téximu köp istémal telipi gherbning menpeetlirining chékigiche bolsa bolatti. mesilen, yawropadiki bir aptomobil shirkitining gérmaniye we hindistandiki zawutlirida oxshash ishni qilidighan ikki ishchisini sélishturayli, bu shirket ishchilarning heq-hoquqlirini qoghdash üchün qolidin kélishiche küch chiqiridu, buningdin gherb sermayisige nisbeten hemmidin muhim bolghan nersining nep emes belki ishchilarning turmush sewiyesi we xatirjemliki ikenlikini körüwalalaymiz, lékin emeliyette ish undaq emes, mesilen, bu shirketning gérmaniyede ishlepchiqarghan aptomobil modéli bilen hindistan, pakistan, jenubiy koréye yaki türkiyede ishlepchiqirghan aptomobil modélining bahasi oxshash, biraq bu aptomobil modélini gérmaniye bilen bashqa jayda ishlepchiqarghan ishchilarning ish heqqi otturisida roshen perq bar. gérmaniyediki ishchi her küni süpetlik mehsulatlarni élip dunia sehiye teshkilatining ölchemlirige asasen ozuqlinidighan bolsa, hindistanliq ishchining bir ayliq maashi gérmaniyelik ishchining bir heptilik maashidinmu az bolidu. bu ziddiyetlik ehwalni sermayidargha yetküzgen chéghingizda ular meghrurlanghan we perwasiz qiyapette sizge jawab béridu. oxshashla gherb elliri her qaysi döletlerning barawer asasta tashqi munasiwet ornitish telipigimu selbiy inkas qayturidu, ular jahangirlik qilip yürgen waqtida özlirige singdürülghan «ghalibetchlik, men merkezlik we xojayinliq»mewqesini hazirmu dawamlashturghusi bardekla muaile qilidu.  mesilen, siz sherqtiki bir döletning dölet bashliqi, saylamda xelqning yérimidin köprekining awazigha ériship utup chiqtingiz we dölitingizning menpeetlirini gherb döletliri aldida qoghdashqa bashlighan we ular bilen barawer ikenlikingizni küntertipke élip kelgen haman siz ularning neziride «yaman adem»bolushqa bashlaysiz. parlaméntingiz, taratquliringiz, sotingiz, aliy mektepliringiz, xewerlishish sistémiliringiz tosaqsiz we cheklmisiz halette turupmu yenila siz déktator bolup qalisiz.her qétimliq saylamda ichki we tashqi düshmenlerning changgilidin toluq qutulushqa telpünidighan xelqingiz teripidin qollashqa érishsingizmu téximu déktatorliship ketken bolisiz, siz xelqingizdin %52 awazgha ériship hakimiyet béshigha kelsingiz gumandar bolup qalisiz, lékin %31 awazgha ériship hökümetni bashqurush hoquqigha érishken bir yawropaliq siyasiy rehber démokratiyening ghalibchisi bolidu.

bir az burun qeyt qilip ötkinimdek, uchur-melumatlargha érishish jehette barliq tosaqlar élip tashlanghanliqi üchün türkiyediki  adettiki bir adem bilen hamburgdiki gérmaniyelik syasetchi oxshash melumatqa birla waqitta érisheleydu we türkiyediki bu adettiki ademmu bu ishning tégini chüshinip xatani toghridin ayriwalalaydu, shundaqla bu ehwalning zadi qandanliqini goya «ittipaqdéshi»bolghan gherbliklerdin soraydu, lékin gherblikler yenila meghrur we perwasiz halette jawab qayturushidu. sherqte soallar sorilip erkinlik telepliri kötürülgende gherblik siyasetchiler milletchilik sadalirini kötke kötürüshke bashlaydu.

gherbning siyasiy partiyeliri siyasiy menpeet we hakimiyet sewdasini közlep ushshaq irqchi partiyelerning shoarlirigha ésiliwalidu, démokratiye we insan heqliri tüptin zit bolghan hetta düshmenlik we nepret uruqi tériydighan siyasiy shoarlargha ésiliwalghan bu partiyeler chet ellik we musulmanlargha düshmenlik  qilidighan «wetenperwer yawropaliqlar» éqimi «pédiga»bilen natsizimning qaytidin bash kötürüshige zémin teyyarlap berdi. hazir chong partiyelerla emes pütkül dunya milletlirining insan heqlirini yaqlaydighan solchil we ijtimaiy démokratik partiyelermu irqchiliq tüsi qoyuq bolghan shoarlarni kökke kötürmekte. cherek esirdin buyan gherbtiki siyasetchilerning hemmisi dégüdek bu xataliqni ötküzüp qar topini téximu chongaytiwetti we bu qar topi künimizde qar téghigha aylandi.

hazir gollandiyening siyasiy sehnisige qaraydighan bolsaq, saylam ötküzülgenlikige bir yil bolghan bolsimu irqchi we fashist partiye seweblik gollandiyede hazirghiche hökümet qurulalmidi. bélgiyening siyasiy weziyitimu gollandiyedin perqlenmeydu,. awstriyege qaraydighan bolsaq, bu jehette gérmaniye bilen beygige chüshendekla heriket qiliwatidu. démokratiye kürishining böshüki hésablinidighan firansiyedimu siyasetchiler irqchiliqni terghip qilidighan shoarlar we idiyelerdin medet kütidighan weziyet shekillendi.

yawropada yillardin buyan siyasiy sehnide qayta-qayta sadir bolup kéliwatqan xataliqlar yawropa parlaméntining ishikini irqchi we natsit parlamént ezalirigha axirqi achti. yawropa duchar boliwatqan iqtisadiy we siyasiy kirzis ulghaytqan irqichiliq hadisisidin siyasiy nep élish koyida yürüwatqan chong partiyelermu irqchiliq tüsi bolghan shoar we idiyegeler yépishmaqta.

irqchiliq we natsizim jinayiti yéngi dewirde yawropada bazar tépishqa namzattek turuwatidu. kishini eng échindüridighini, qurulghan deslepki mezgilliride pütünley insan heqliri we démokratiye pirinspliridin qetiy ayrilmaydighanliqigha wede bergen yawropa parlaméntida buningdin kéyin natsizim we irqchiliq idiyelerdin sirt nepret we düshmenlik shoarlirimu «köz-qarash»süpitide küntertipke kélidu. men yawropaliq ziyalilarning bu xeterni obdan bilidu, dep qaraymen.


خەتكۈچ: natsizim

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر