ирқчилиқниң йавропа парламентида баш көтүрүши

әрдал шимшәкниң темиға мунасивәтлик анализи

ирқчилиқниң йавропа парламентида баш көтүрүши

натсизимниң йавропа парламентиға кириши

хәлқарада германийәдә өткүзүлгән сайламдин чиққан нәтиҗиләр толиму нормал вә адәттики иш, дәп қаралди. лекин голландийә, фирансийә вә белгийәдин кейин германийәдиму ирқчи партийәләр парламентқа киришкә мувәппәқ болуп,  парламентқа вәкил әвәтиш пурситигә еришти. мундақчә қилип ейтқанда, натситлар йавропа парламентиға кирип пикирлирини бималал байан қилалайду.

әслидә пүткүл дунйа бу һадисә үстидә әтраплиқ ойлинип нөвәттики бу қейин вә изтираплиқ әһвалға чарә тепиш керәк иди, толиму әпсус, ғәрб әллири бундақ қилишниң орниға сүкүт қилишни талливалди. шуниси айдиңки, ғәрб дунйаси қанчилик сүкүт қилиштин қәтийнәзәр натсизимдин ибарәт йиртқуч алвасти һаман бир күни өзиниң һәққий әпти –бәшрисини ашкарилайду. йавропаниң мәниви қиммәт өлчәмлири, ғайилири вә мәдәнийәт байлиқлиридин йирақлишишға әгишип натсизим вә ирқчилиқ һадисилири баш көтүрүшкә башлиди. ғәрбни ғәрб қиливатқан мундақ икки нәрсә бар болуп, бирси демократийә йәнә бирси инсан һәқлиригә тутқан позитсийәси иди. әпсус, соғуқ мунасивәтләр урушидин кейин ғәрб әллири бу қиммәтлик икки нәрсидин қалаймиқан вә халиғанчә пайдилинип әслидики қиммитидин йирақлаштурувәтти.

учур-алақә вастилириниң омумлишишиға әгишип дунйаниң икки четидики адәмләр күндилик турмуш, хәлқара вәзийәт қатарлиқлар тоғрисида өз-ара учур алмаштуралайдиған пурсәткә еришти. шәрқлиқләр дунйадики һадисиләрдин вақтида хәвәр тапқансери дунйа тоғрулуқ мәлумати ешип нәзәр даириси кеңийишкә башлиди,шуниң билән шәрқлиқләр шәхс, җәмийәт, коллектип вә дөләт сүпитидә техиму көп әркинлик тәләп қилди. нәтиҗидә бу тәләпләр ғәрбниң демократийәгә тутқан икки бислиқ мәйданини вә позитсийәсини ашкарилап қойди, шәрқтә шәхсләр өз дөлитидин түрлүк әркинлик тәләп қилип бу тәләплирини ишқа ашуруш йолида күрәш қилса болиду вә мушундақ қилиши керәк, лекин ғәлитә йери шуки, шәхсләрниң шәхсий әркинлик тәләплири иҗтимаий вә дөләт дәриҗисигә көтүрүлгән һаман ғәрб дунйаси бирдинла 180 гирадус өзгәрди.

ғәрб әллириниң қарши бойичә болғанда, шәрқлиқләрниң әркинлик вә техиму көп истемал тәлипи ғәрбниң мәнпәәтлириниң чекигичә болса болатти. мәсилән, йавропадики бир аптомобил ширкитиниң германийә вә һиндистандики завутлирида охшаш ишни қилидиған икки ишчисини селиштурайли, бу ширкәт ишчиларниң һәқ-һоқуқлирини қоғдаш үчүн қолидин келишичә күч чиқириду, буниңдин ғәрб сәрмайисигә нисбәтән һәммидин муһим болған нәрсиниң нәп әмәс бәлки ишчиларниң турмуш сәвийәси вә хатирҗәмлики икәнликини көрүвалалаймиз, лекин әмәлийәттә иш ундақ әмәс, мәсилән, бу ширкәтниң германийәдә ишләпчиқарған аптомобил модели билән һиндистан, пакистан, җәнубий корейә йаки түркийәдә ишләпчиқирған аптомобил моделиниң баһаси охшаш, бирақ бу аптомобил моделини германийә билән башқа җайда ишләпчиқарған ишчиларниң иш һәққи оттурисида рошән пәрқ бар. германийәдики ишчи һәр күни сүпәтлик мәһсулатларни елип дуниа сәһийә тәшкилатиниң өлчәмлиригә асасән озуқлинидиған болса, һиндистанлиқ ишчиниң бир айлиқ мааши германийәлик ишчиниң бир һәптилик маашидинму аз болиду. бу зиддийәтлик әһвални сәрмайидарға йәткүзгән чеғиңизда улар мәғрурланған вә пәрвасиз қийапәттә сизгә җаваб бериду. охшашла ғәрб әллири һәр қайси дөләтләрниң баравәр асаста ташқи мунасивәт орнитиш тәлипигиму сәлбий инкас қайтуриду, улар җаһангирлик қилип йүргән вақтида өзлиригә сиңдүрүлған «ғалибәтчлик, мән мәркәзлик вә хоҗайинлиқ»мәвқәсини һазирму давамлаштурғуси бардәкла муаилә қилиду.  мәсилән, сиз шәрқтики бир дөләтниң дөләт башлиқи, сайламда хәлқниң йеримидин көпрәкиниң авазиға еришип утуп чиқтиңиз вә дөлитиңизниң мәнпәәтлирини ғәрб дөләтлири алдида қоғдашқа башлиған вә улар билән баравәр икәнликиңизни күнтәртипкә елип кәлгән һаман сиз уларниң нәзиридә «йаман адәм»болушқа башлайсиз. парламентиңиз, таратқулириңиз, сотиңиз, алий мәктәплириңиз, хәвәрлишиш системилириңиз тосақсиз вә чәклмисиз һаләттә турупму йәнила сиз дектатор болуп қалисиз.һәр қетимлиқ сайламда ички вә ташқи дүшмәнләрниң чаңгилидин толуқ қутулушқа тәлпүнидиған хәлқиңиз тәрипидин қоллашқа еришсиңизму техиму дектаторлишип кәткән болисиз, сиз хәлқиңиздин %52 авазға еришип һакимийәт бешиға кәлсиңиз гумандар болуп қалисиз, лекин %31 авазға еришип һөкүмәтни башқуруш һоқуқиға еришкән бир йавропалиқ сийасий рәһбәр демократийәниң ғалибчиси болиду.

бир аз бурун қәйт қилип өткинимдәк, учур-мәлуматларға еришиш җәһәттә барлиқ тосақлар елип ташланғанлиқи үчүн түркийәдики  адәттики бир адәм билән һамбургдики германийәлик сйасәтчи охшаш мәлуматқа бирла вақитта еришәләйду вә түркийәдики бу адәттики адәмму бу ишниң тегини чүшинип хатани тоғридин айривалалайду, шундақла бу әһвалниң зади қанданлиқини гойа «иттипақдеши»болған ғәрбликләрдин сорайду, лекин ғәрбликләр йәнила мәғрур вә пәрвасиз һаләттә җаваб қайтурушиду. шәрқтә соаллар сорилип әркинлик тәләплири көтүрүлгәндә ғәрблик сийасәтчиләр милләтчилик садалирини көткә көтүрүшкә башлайду.

ғәрбниң сийасий партийәлири сийасий мәнпәәт вә һакимийәт сәвдасини көзләп ушшақ ирқчи партийәләрниң шоарлириға есиливалиду, демократийә вә инсан һәқлири түптин зит болған һәтта дүшмәнлик вә нәпрәт уруқи терийдиған сийасий шоарларға есиливалған бу партийәләр чәт әллик вә мусулманларға дүшмәнлик  қилидиған «вәтәнпәрвәр йавропалиқлар» еқими «педига»билән натсизимниң қайтидин баш көтүрүшигә земин тәййарлап бәрди. һазир чоң партийәләрла әмәс пүткүл дунйа милләтлириниң инсан һәқлирини йақлайдиған солчил вә иҗтимаий демократик партийәләрму ирқчилиқ түси қойуқ болған шоарларни көккә көтүрмәктә. чәрәк әсирдин буйан ғәрбтики сийасәтчиләрниң һәммиси дегүдәк бу хаталиқни өткүзүп қар топини техиму чоңайтивәтти вә бу қар топи күнимиздә қар теғиға айланди.

һазир голландийәниң сийасий сәһнисигә қарайдиған болсақ, сайлам өткүзүлгәнликигә бир йил болған болсиму ирқчи вә фашист партийә сәвәблик голландийәдә һазирғичә һөкүмәт қурулалмиди. белгийәниң сийасий вәзийитиму голландийәдин пәрқләнмәйду,. австрийәгә қарайдиған болсақ, бу җәһәттә германийә билән бәйгигә чүшәндәкла һәрикәт қиливатиду. демократийә күришиниң бөшүки һесаблинидиған фирансийәдиму сийасәтчиләр ирқчилиқни тәрғип қилидиған шоарлар вә идийәләрдин мәдәт күтидиған вәзийәт шәкилләнди.

йавропада йиллардин буйан сийасий сәһнидә қайта-қайта садир болуп келиватқан хаталиқлар йавропа парламентиниң ишикини ирқчи вә натсит парламент әзалириға ахирқи ачти. йавропа дучар боливатқан иқтисадий вә сийасий кирзис улғайтқан ирқичилиқ һадисисидин сийасий нәп елиш койида йүрүватқан чоң партийәләрму ирқчилиқ түси болған шоар вә идийәгәләр йепишмақта.

ирқчилиқ вә натсизим җинайити йеңи дәвирдә йавропада базар тепишқа намзаттәк туруватиду. кишини әң ечиндүридиғини, қурулған дәсләпки мәзгиллиридә пүтүнләй инсан һәқлири вә демократийә пиринсплиридин қәтий айрилмайдиғанлиқиға вәдә бәргән йавропа парламентида буниңдин кейин натсизим вә ирқчилиқ идийәләрдин сирт нәпрәт вә дүшмәнлик шоарлириму «көз-қараш»сүпитидә күнтәртипкә келиду. мән йавропалиқ зийалиларниң бу хәтәрни обдан билиду, дәп қараймән.


خەتكۈچ: натсизим

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر