süre nemel heqqide qisqiche chüshenche

quran we süriliri bilen tonushtingizmu? - 39 (awazliq)

süre nemel heqqide qisqiche chüshenche

quran we süriliri bilen tonushtingizmu? (39)

quran we süriliri bilen tonushtingizmu? (93)

türkiye awazi radiyosi: hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar ésinglarda bolsa kérek, «quran we süriliri bilen tonushtingizmu?» namliq pirogrammimizning aldinqi bölimide silerge süre shueraning nazil bolghan waqti  we qisqiche tarixiy arqa körinishini anglatqan iduq. bügünki bölümide bolsa, süre nemelning atilishi, nazil bolghan waqti we qisqiche tarixiy arqa körinishini anglitimiz.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

süre nemel heqqide qisqiche chüshenche

atilishi :

sürining ismi uning 2 ـ rukusidiki «oَadِy alnَّmْlِ»«chümüliler wadisiy» dégen 18 ـ ayettin élinghan. yeni, «bu nemel qissisi tilgha élinghan süre» yaki «nemel dégen söz ishlitilgen süre» dégenlik bolidu. 

 nazil bolghan waqti :

sürining mezmuni bilen bayan uslubi ottura mekke dewride nazil bolghan sürilerningki bilen pütünley uxshash bolup, hedislermu mushu teripini küchlendüridu. ibni abbas, jabir ibni zeyd reziyellahu enhumlar «ilgiri süre shuera, andin süre nemel, andin süre qeses nazil bolghan» dep riwayet qilidu.

tématik mezmuni :

bu süre ikki xutbidin teshkil qilghan bolup, birinchi xutbe sürining bashlinishidin tartip tötinchi rukuning tamamlinishigha qeder dawam qilidu. ikkinchi xutbe beshinchi rukudin taki sürining axirigha qeder dawam qilidu.

birinchi xutbide, «quranning yétekchilikidin menpeetlinishke shundaqla uning bisharetlirige layaqetlik bolushqa peqet shu xil kishilerla heqliq ikenki, ular bu kitabtiki kainatning asasliq heqiqiti ornida otturigha qoyuliwatqan heqiqetlerni étirap qilidu. étirap qilghandin kiyin özining emeliy hayatidimu uninggha itaet qilish we egishish yolini tallaydu. emma bu yolda méngishta eng chong tosalghu bolidighan nerse axiretni inkar qilish bolup, bu qarash insanni mesuliyetsiz, dunyaliq hayatqa mehliya, nepisning quli qilip qoyidu. shuning bilen insanning allahqa bash igishi, nepsi xahishlirigha qoyulghan exlaqiy cheklimilerge berdashliq bérishi mümkin bolmaydighan yerge kélip qalidu» déyilgen bolup, bu muqeddimining arqidinla töwendikiche üch xil exlaq nemünisi otturigha qoyulidu.

*** **** **** **** ****

1 ـ  nemune, axiretke perwa qilmasliq we shuning netijisi bolghan öz nepsige qolluq qilish bolup, bu pikir asasida exlaqiy qurulmisini tiklep chiqqan pirewn we semud qewmining katiwashliri shundaqla lut qewmining asiyliri misal keltürülidu. ular möjizilerni körüp turupmu yenila iman éytishqa unimastin, xeyrilik we islahat terepke chaqirghuchi herbir insanni yaman köridighan bolup qilishqan idi. ular eqil igisi bolghan herqandaq ademge besh qoldek uchuq körünüp turidighan eshu iplas qiliqlirini tersaliq bilen dawamlashturiwerdi. hetta ilahiy azabqa duchar bolushtin birer minut bolsimu burunraq hushini tapmidi. 

2 ـ nemune, suleyman eleyhissalam bolup, allah uninggha hökümet, bayliq shanu ـ shewket, heshemet dégenlerni, takamullashturup shu qeder keng ata qilghanki, hetta mekke kupparlirining kattiwashliri chüshidimu uni tesewwur qilalmaytti. suleyman eleyhissalam shundaqtimu herdaim németni ata qilghuchi aldida teshekkür  üchün bash igip turatti, bularning hemmini allahning ata qilghanliqini hés qilatti. özini allahning aldida jawapkar dep oylayti. uning pütün hayatidin we exlaq, ish izliridin menmenlik, tekebburluq dégenning zerriche esirinimu tapqili bolmaytti.

3 ـ nemüne, ”sebe“ning ayal padishahi bolup, u ereb tarixidiki intayin bayashat bir qewmge hökümranliq qilatti. uningda insanni tekebburluq azgiligha tiqip qoyudighan pütün bayashatliq wastiliri mewjut idi. insanning menmenlik qilishigha sewep bolidighan uningdiki bay ـ bayashatliq pütün qureysh katiwashliriningkige sélishturghanda nechche ming hesse üstün idi. yene kélip, u bir müshrik qewmge chétishliq bolup, ojdadlirini teqlid qilish we öz qewmi ichide özining hökümranliqini saqlap qilish nuqtisidin éytqanda, uninggha nisbeten shérikchilikni tashlap, tewhidni qobul qilish adettiki mushriklerge sélishturghanda téximu qiyin hésaplinatti. emma uninggha heq ayan bolghanda dunyadiki héch nerse uni heqni qobul qilishtin tosup qalalmidi. chünki uning azghunliqi peqet müshrikane muhitta dunyagha köz achqanliqidin idi. shunga öz nepsige bende bolup, öz xahishigha qul bolush mikrupliri uningdin ghalip kélelmigen idi. uning qelb - wijdani alahning aldida jawapkarliqqa tartilishni hés qilishtin ibaret wijdaniy tüyghulardin xaliy emes idi. 

*** **** **** ***** *****

ikkinchi xutbide, hemmidin ilgiri kainattiki birqanchilighan namayen alametler terepke ishare qilip, mekke kupparlirigha «qéni éytip béqinglar, rialliq siler mubtila bolghan shérikchilikning heqlikige guwahliq bériwatamdu yaki quran telim bériwatqan tewhidning heqlikigimu? » dep arqa ـ arqidin sual qoyidu. andin ularning esli késilige déaginuz qoyup, ularni bir nerse körüp turupmu, yenila bir nerse körgendek bolmaydighan qarighu we anglap turupmu birnerse anglighandek bolmaydighan gaslardin qilip qoyghan nersining del axiretni inkar qilish ikenliki, bu merezning ularni hayattiki héch bir ishqa estayidil qarimaydighan qilip qoyghanliqi, chünki ”hemme nerse tügep topigha aylinip kétidu, dunyaliq hayatta qilghan barliq ishlarning kiyin héch bir netijisi bolmaydu“ dep qarash insanni heq bilen batilgha oxshash qaraydighan qilip  qoyidighanliqi, shuning bilen uning hayatliq qurulushining heq üstide bolush yaki bolmasliqi shu kishige nisbeten héch bir ehmiyiti bolmighan mesilige aylinip qalidighanliqi éytip bérilidu.

lékin bu timida qandaqtur «gheplette yatqanlarni dewet qilishning paydisi yoq» dep ümütsizlendürüsh emes, belki üyqidiki kishilerni silkip oyghutush meqset qilinidu. shunga sürining 6 ـ we 7 ـ rukulirida, kishilerning axiret tuyghusini oyghutidighan, gheplette yétishning yaman aqiwétidin agahlandüridighan sözler qayta ـ qayta tekrarlinidu. ularni axiretning kélidighanliqigha qetiy ishendürüsh üchün xuddi öz közi bilen körgen weqeni bayan qiliwatqandek obrazliq shekilde xitab qilinidu.

sürining xatimiside, quran kerimning esli meqsiti, yeni peqet birla  allahqa bendichilik qilish chaqiriqi intayin tesirlik bir shekilde otturigha qoyulidu we barliq kishilerni agahlandurup: «buni qobul qilsanglar, özenglargha peyda. nawada ret qilsanglar, özenglargha ziyan. eger uni qobul qilish üchün allahning alametlirini kütsenglar, yeni, uni körgendin kiyin iman iytmaqtin bashqa chare qalmaydighan roshen nishanilirini kürüshni saqlisanglar, bilip qoyunglarki, u chaghda del qarar chiqirilidighan peyt (yeni, qiyamet küni) kélip qalghan bolidu. undaq peytte iman éytqininglarning héchqandaq hasili bolmaydu» déyilidu.

 

**** ******** ***

hörmetlik qérindashlar waqit munasiwiti bilen «quran we süriliri bilen tonushtingizmu?» namliq pirogrammimizni mushu yerde toxtitimiz. inshaallah pirogrammizning kéler heptilik bölimide süre qesesning atilishi, tarixiy arqa körinishi, nazil bolush sewepliri we mezmunini anglitimiz.

kéler hepte yene oxshash waqitta diqqitinglar anglitishimizda bolsun. xeyr xosh.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر