сүрә нәмәл һәққидә қисқичә чүшәнчә

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? - 39 (авазлиқ)

сүрә нәмәл һәққидә қисқичә чүшәнчә

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? (39)

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? (93)

түркийә авази радийоси: һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар есиңларда болса керәк, «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизниң алдинқи бөлимидә силәргә сүрә шуәраниң назил болған вақти  вә қисқичә тарихий арқа көринишини аңлатқан идуқ. бүгүнки бөлүмидә болса, сүрә нәмәлниң атилиши, назил болған вақти вә қисқичә тарихий арқа көринишини аңлитимиз.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

сүрә нәмәл һәққидә қисқичә чүшәнчә

атилиши :

сүриниң исми униң 2 ـ рукусидики «оَадِй алнَّмْлِ»«чүмүлиләр вадисий» дегән 18 ـ айәттин елинған. йәни, «бу нәмәл қиссиси тилға елинған сүрә» йаки «нәмәл дегән сөз ишлитилгән сүрә» дегәнлик болиду. 

 назил болған вақти :

сүриниң мәзмуни билән байан услуби оттура мәккә дәвридә назил болған сүриләрниңки билән пүтүнләй ухшаш болуп, һәдисләрму мушу тәрипини күчләндүриду. ибни аббас, җабир ибни зәйд рәзийәллаһу әнһумлар «илгири сүрә шуәра, андин сүрә нәмәл, андин сүрә қәсәс назил болған» дәп ривайәт қилиду.

тематик мәзмуни :

бу сүрә икки хутбидин тәшкил қилған болуп, биринчи хутбә сүриниң башлинишидин тартип төтинчи рукуниң тамамлинишиға қәдәр давам қилиду. иккинчи хутбә бәшинчи рукудин таки сүриниң ахириға қәдәр давам қилиду.

биринчи хутбидә, «қуранниң йетәкчиликидин мәнпәәтлинишкә шундақла униң бишарәтлиригә лайақәтлик болушқа пәқәт шу хил кишиләрла һәқлиқ икәнки, улар бу китабтики каинатниң асаслиқ һәқиқити орнида оттуриға қойуливатқан һәқиқәтләрни етирап қилиду. етирап қилғандин кийин өзиниң әмәлий һайатидиму униңға итаәт қилиш вә әгишиш йолини таллайду. әмма бу йолда меңишта әң чоң тосалғу болидиған нәрсә ахирәтни инкар қилиш болуп, бу қараш инсанни мәсулийәтсиз, дунйалиқ һайатқа мәһлийа, нәписниң қули қилип қойиду. шуниң билән инсанниң аллаһқа баш игиши, нәпси хаһишлириға қойулған әхлақий чәклимиләргә бәрдашлиқ бериши мүмкин болмайдиған йәргә келип қалиду» дейилгән болуп, бу муқәддиминиң арқидинла төвәндикичә үч хил әхлақ нәмүниси оттуриға қойулиду.

*** **** **** **** ****

1 ـ  нәмунә, ахирәткә пәрва қилмаслиқ вә шуниң нәтиҗиси болған өз нәпсигә қоллуқ қилиш болуп, бу пикир асасида әхлақий қурулмисини тикләп чиққан пирәвн вә сәмуд қәвминиң кативашлири шундақла лут қәвминиң асийлири мисал кәлтүрүлиду. улар мөҗизиләрни көрүп турупму йәнила иман ейтишқа унимастин, хәйрилик вә ислаһат тәрәпкә чақирғучи һәрбир инсанни йаман көридиған болуп қилишқан иди. улар әқил игиси болған һәрқандақ адәмгә бәш қолдәк учуқ көрүнүп туридиған әшу иплас қилиқлирини тәрсалиқ билән давамлаштуривәрди. һәтта илаһий азабқа дучар болуштин бирәр минут болсиму бурунрақ һушини тапмиди. 

2 ـ нәмунә, суләйман әләйһиссалам болуп, аллаһ униңға һөкүмәт, байлиқ шану ـ шәвкәт, һәшәмәт дегәнләрни, такамуллаштуруп шу қәдәр кәң ата қилғанки, һәтта мәккә куппарлириниң каттивашлири чүшидиму уни тәсәввур қилалмайтти. суләйман әләйһиссалам шундақтиму һәрдаим немәтни ата қилғучи алдида тәшәккүр  үчүн баш игип туратти, буларниң һәммини аллаһниң ата қилғанлиқини һес қилатти. өзини аллаһниң алдида җавапкар дәп ойлайти. униң пүтүн һайатидин вә әхлақ, иш излиридин мәнмәнлик, тәкәббурлуқ дегәнниң зәрричә әсириниму тапқили болмайтти.

3 ـ нәмүнә, ”сәбә“ниң айал падишаһи болуп, у әрәб тарихидики интайин байашат бир қәвмгә һөкүмранлиқ қилатти. униңда инсанни тәкәббурлуқ азгилиға тиқип қойудиған пүтүн байашатлиқ вастилири мәвҗут иди. инсанниң мәнмәнлик қилишиға сәвәп болидиған униңдики бай ـ байашатлиқ пүтүн қурәйш кативашлириниңкигә селиштурғанда нәччә миң һәссә үстүн иди. йәнә келип, у бир мүшрик қәвмгә четишлиқ болуп, оҗдадлирини тәқлид қилиш вә өз қәвми ичидә өзиниң һөкүмранлиқини сақлап қилиш нуқтисидин ейтқанда, униңға нисбәтән шерикчиликни ташлап, тәвһидни қобул қилиш адәттики мушрикләргә селиштурғанда техиму қийин һесаплинатти. әмма униңға һәқ айан болғанда дунйадики һеч нәрсә уни һәқни қобул қилиштин тосуп қалалмиди. чүнки униң азғунлиқи пәқәт мүшриканә муһитта дунйаға көз ачқанлиқидин иди. шуңа өз нәпсигә бәндә болуп, өз хаһишиға қул болуш микруплири униңдин ғалип келәлмигән иди. униң қәлб - виҗдани алаһниң алдида җавапкарлиққа тартилишни һес қилиштин ибарәт виҗданий түйғулардин халий әмәс иди. 

*** **** **** ***** *****

иккинчи хутбидә, һәммидин илгири каинаттики бирқанчилиған намайән аламәтләр тәрәпкә ишарә қилип, мәккә куппарлириға «қени ейтип беқиңлар, риаллиқ силәр мубтила болған шерикчиликниң һәқликигә гуваһлиқ бериватамду йаки қуран тәлим бериватқан тәвһидниң һәқликигиму? » дәп арқа ـ арқидин суал қойиду. андин уларниң әсли кесилигә деагинуз қойуп, уларни бир нәрсә көрүп турупму, йәнила бир нәрсә көргәндәк болмайдиған қариғу вә аңлап турупму бирнәрсә аңлиғандәк болмайдиған гаслардин қилип қойған нәрсиниң дәл ахирәтни инкар қилиш икәнлики, бу мәрәзниң уларни һайаттики һеч бир ишқа әстайидил қаримайдиған қилип қойғанлиқи, чүнки ”һәммә нәрсә түгәп топиға айлинип кетиду, дунйалиқ һайатта қилған барлиқ ишларниң кийин һеч бир нәтиҗиси болмайду“ дәп қараш инсанни һәқ билән батилға охшаш қарайдиған қилип  қойидиғанлиқи, шуниң билән униң һайатлиқ қурулушиниң һәқ үстидә болуш йаки болмаслиқи шу кишигә нисбәтән һеч бир әһмийити болмиған мәсилигә айлинип қалидиғанлиқи ейтип берилиду.

лекин бу тимида қандақтур «ғәпләттә йатқанларни дәвәт қилишниң пайдиси йоқ» дәп үмүтсизләндүрүш әмәс, бәлки үйқидики кишиләрни силкип ойғутуш мәқсәт қилиниду. шуңа сүриниң 6 ـ вә 7 ـ рукулирида, кишиләрниң ахирәт туйғусини ойғутидиған, ғәпләттә йетишниң йаман ақиветидин агаһландүридиған сөзләр қайта ـ қайта тәкрарлиниду. уларни ахирәтниң келидиғанлиқиға қәтий ишәндүрүш үчүн худди өз көзи билән көргән вәқәни байан қиливатқандәк образлиқ шәкилдә хитаб қилиниду.

сүриниң хатимисидә, қуран кәримниң әсли мәқсити, йәни пәқәт бирла  аллаһқа бәндичилик қилиш чақириқи интайин тәсирлик бир шәкилдә оттуриға қойулиду вә барлиқ кишиләрни агаһландуруп: «буни қобул қилсаңлар, өзәңларға пәйда. навада рәт қилсаңлар, өзәңларға зийан. әгәр уни қобул қилиш үчүн аллаһниң аламәтлирини күтсәңлар, йәни, уни көргәндин кийин иман ийтмақтин башқа чарә қалмайдиған рошән нишанилирини күрүшни сақлисаңлар, билип қойуңларки, у чағда дәл қарар чиқирилидиған пәйт (йәни, қийамәт күни) келип қалған болиду. ундақ пәйттә иман ейтқиниңларниң һечқандақ һасили болмайду» дейилиду.

 

**** ******** ***

һөрмәтлик қериндашлар вақит мунасивити билән «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизни мушу йәрдә тохтитимиз. иншааллаһ пирограммизниң келәр һәптилик бөлимидә сүрә қәсәсниң атилиши, тарихий арқа көриниши, назил болуш сәвәплири вә мәзмунини аңлитимиз.

келәр һәптә йәнә охшаш вақитта диққитиңлар аңлитишимизда болсун. хәйр хош.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر