süre nür heqqide qisqiche chüshenche - 3

quran we süriliri bilen tonushtingizmu? - 35 (awazliq)

süre nür heqqide qisqiche chüshenche - 3

süre nür heqqide qisqiche chüshenche - 3

quran we süriliri bilen tonushtingizmu? (53)

türkiye awazi radiyosi: hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar ésinglarda bolsa kérek, «quran we süriliri bilen tonushtingizmu?» namliq pirogrammimizning aldinqi bölimide silerge süre nurning nazil bolghan waqtiweqisqiche tarixiy arqa körinishini anglatqan iduq. bügünki bölümide bolsa, dawamini anglitimiz.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

süre nür heqqide qisqiche chüshenche - 3

aishe animiz mundaq deydu:

«peyghember eleyhissalamning herqandaq seperge chiqqanda ayalliri arisida chek tashlap, kimning namigha chek chiqsa, shuni seperge bille éliwalidighan qaidisi bar idi[1]. beni musteliq ghaziti mezgilide mining namimgha chek chiqqan bolghachqa men peyghember eleyhissalam bilen bille seperge atlandim. ghazattin qaytqan chighimizda, medinige azla qalghan yerde qonalghu qilghan iduq. shu chaghda téxi tang atmay turupla qozghulush teyyarliqi bashlinip ketti. men derhal hajetke mangdim we qaytip chidir yinigha kelgende boynumdiki golapkining üzülüp chüshüp qalghanliqini hés qildim. shuning bilen men uni izdep tipip bolghuche karwanlar yürüp kétiptu.

eslide herqandaq yerge atlinidighan bolsaq, biz ayallar özimizning nepiliride olturup turattuq we erlerdin töt kishi nepini kötirip tögige artip qoyatti. eyni chaghda ozuqliqimiz taza yéterlik bolmighanliqtin ayallardin hemmimiz dégüdek yiniklep qalghan iduq. shunglashqa mining nepemni tögige artidighan chaghdimu kishiler uning ichide yoqliqimni sezmey quruq nepini tögige artip yürüp kétiptu. men golapkini tipip qaytip kelsem, u yerde héchkishi qalmighan iken. men könglümde «ular mining nepide yoqliqimni bilgendin kiyin méni alghili choqum izdep kélidu» dégenlerni oylap yépinchamgha yöginip shuyerde yitip kütishke bashlidim. shu halette közüm uyqugha kétip qaptu. tang atqanda bu yerdin ötüp kétiwatqan sefwan ibni muettel selemiy reziyellahu enhu[2]  mining uxlawatqanliqimni körup mini toniwaptu. chünki perdige ait ehkamlar chüshüshtin ilgiri u mini bir qanche qitim körgen idi.

u derhal tögisini toxtitip: إِnَّa lِlّهِ oَإِnَّa إِlَyْهِ rَajِعonَ“ ”biz elwette aﷲ ning igidarchiliqidimiz, choqum aﷲ ning dergahigha qaytimiz“ dégendin kéyin andin ”peyghembirimiz sellellahu eleyhi wesellemning ayali bu yerde qaptu emesmu?“ didi. uning awazini anglash bilen tengla menmu üyqumdin oyghandim we derhal yépincham bilen yüzimni oriwaldim. u manga bashqa héchqandaq gep ـ söz qilmastin tögisini yinimda olturghuzup bérip, özi yiraqta kütüp turdi. men tögige mingendin kiyin u tögining tizginini tutup yétilep mangdi. biz chüshke yiqin eskerlerge emdi téxi qaragahlirini qurup turghan chaghda yétishiwalduq. shunga ulardin héchkishi mining arqida qalghanliqimni bilmigen idi. shundaq turupmu töhmetxurlar yenila manga töhmet toquptu. bu ishqa abdullah ibni ubey bashlamchiliq qilghan iken, men üstumdin qandaq geplerning boliwatqanliqidin xewersiz yüriwériptimen[3].  medinige yétip barghandin kiyin men bir aygha qeder késel bolup yitip qaldim. bu töhmet sheher ichide bolushigha tarqiliwatatti. hetta bu gepler peyghember eleyhissalamning quliqighimu yitip bolghan idi. emma men héch ishtin xewersiz idim. peyghember eleyhissalamning ilgiriki késel chaghlirimdikige oxshash unche qizghin muamilide bolmaywatqanliqidin siqilattim. u daim öyge kirgende ”kyf tykm“ ”buning ehwali qandaqraq?“ dep sorapla qoyatti. manga bashqa hich qandaq gep qilmaytti. men ”buningda choqum birer gep bar“ dégenlerni oylayttim. axiri anamning késilimdin yaxshiraq xewer élishini közde tutup, ruxset sorap öz öyümge kettim.

bir küni hajet üchün siritqa chiqqan idim. chunki shu chaghlarda öylirimizde hajetxana yoq idi. hemmimiz dégüdek hajet üchün janggalgha barattuq. shu qitim anamning bir newre hemshirisi (yeni misteh ibni usase[4] ning anisi) men bilen bille idi. u tuyuxsiz bir tashqa putliship ketti ـ de, uning éghizidin ixtiyarsiz halda ”mistehni yer yütsun ilahim“ dégen söz chiqip ketti. men uninggha: ”bedir urishigha qatnashqan oghlinimu tillaydighan ejep yaxshi ana ikenlighu!» didim. u mendin: ”ejiba üstingdin qilip yürgen uning geplirini anglimidingmu qizim?“ dep soridi. we kishilerning mining üstumdin toqup yürgen barliq hikaye ـ chöcheklirini bir ـ birlep éytip berdi[5]. bu ishlarni anglap, pütün ezayim shürkinip ketti. hajetke kelgenlikimnimu untup, udul öyge ketkenche kéchiche yighlap chiqtim.»

****** ******* ****** ******

aishe reziyellaha enha yene mundaq deydu:

«kiyinche men yuq yerde peyghember eleyhissalam eli reziyellahu enhu bilen usame ibni zeyd reziyellahu enhuni chaqiritip bu ishni meslihet saptu. usame reziyellahu enhu men toghruluq nahayiti yaxshi geplerni qilip, «ya resulullah! ayalingizda xeyrliktin bashqa héchqandaq ishni sezmiduq. buning hemmisi qesten tarqitiliwatqan yalghan geplerdinla ibaret» deptu. eli reziyellahu enhu bolsa, «i allahning peyghembiri! uning ornigha bashqini alay disiliri, ayallar kem emes, nawada tetqiq qilay désiliri, uning chakirini chaqiritip kélip ehwal igellep baqsaq bolidu» deptu. andin chakirimni chaqiritip kélip sürishte qilghanda, u: «özlirini heq bilen ewetken eshu allahqa qesemki, men uningda héchqandaq yamanliqni sezmidim. emma birla eyipi bar. u bolsimu men daim xémirni yughurup birer ish bilen bir yerge baridighan bop qalsam, uninggha <ximirdin xewer élip qoysila> dep tapilap qoyup kétimen, likin u uxlap qilip, ximirni öchke yep kétidu» dep chawap bériptu. shuning bilen peyghember eleyhissalam shu künki xutbiside «i musulmanlar! méning ailemning abiroyigha böhtan chaplawatqan we manga chektin ashqüdek eziyet yetküziwatqan kishining hujumidin qéni kim mini mudapie qilidu?! halbuki, allah bilen qesem, men ayalimda héchqandaq yamanliqni körmidim. yaki töhmet chapliniwatqan eshu kishidimu birer yamanliq sizilgini yoq. u men yoq chaghda öyümge kirip baqqanmu emes» deptu. buni anglighan useyd ibni huzeyr reziyellahu enhu (yene bir riwayette, seid ibni muaz[6] dep, bayan qilinghan) ornidin turup: «yaresulullah! eger u bizning qebilidin bolup qalsa, qéni éytsila biz uning kallisini alimiz. nawada qirindishimiz xezrejlerdin bolup qalsa, qandaq höküm qilsiliri orundashqa hazirmiz» dep jawap bériptu. shuning bilen xezrej qebilisining serdari seid ibni ubade ornidin turup: «yalghan éytima, sen hergiz kallisini alalmaysen, sen peqet uning xezerej qebilisidin ikenlikini bilgechkila kalla késidighan gepni qiliwatisen. nawada u séning qebilengdin bolghan bolsa idi, hergizmu undaq kalla késidighan gepni qilalmighan bolatting[7]» dep achchiqlaptu. useyd ibni huzeyr reziyellahu enhu buninggha jawaben «senmu munapiq bolghanliqing üchün munapiqni himaye qiliwatisen» dep towlaptu. shuning bilen mesjidi nebiwide qattiq ghulghula kötirilip kétiptu. hetta peyghember eleyhissalam munberde qarap tursimu, ews qebilisi bilen xezrej qebilisi öz ـ ara urushup qilishqa tasla qaptu. shuning bilen peyghember eleyhisalam ularni bisiqturup, munberdin qaytip chüshüptu»

bu qissining qalghan tepsilati heqqide allah taala aishe reziyellaha enhani aqlap, nazil qilghan aldimizdiki ayetlerni tepsir qilish cheryanida yene toxtulup ötimiz. bu yerde biz ipadilep bermekchi boliwatqan mesile shuki, abdullah ibni ubey eshu ighwagerchilikliri arqiliq bir tashta qanchilighan qushni teng urmaqchi bolghan idi.

bir terepte peyghember eleyhissalam bilen ebu bekri reziyellahu enhuning shan sheripige hujum qilghan bolsa, yene bir terepte islam herikitining yüksek exlaqiy sapasini töwenletmekchi bolghan. uchinchi terepte bolsa, ajayip küchlük pitne otini yéqip, muhajirlar bilen ensarlar otturisida, shundaqla ensarlar ichidiki ews qebilisi bilen xezrej qebilisi otturisida éghir derijide urush apiti peyda qilishqa urunghan. nawada islam öz egeshküchilirini pütünley özgertip, rawurus islah qilip kételmigen bolsa idi, uning bu shümliqi choqum ishqa ashqan bolatti.

**** ******** ***

hörmetlik qérindashlar waqit munasiwiti bilen «quran we süriliri bilen tonushtingizmu?» namliq pirogrammimizni mushu yerde toxtitimiz. inshaallah pirogrammizning kéler heptilik bölimide süre nurning dawamini anglitimiz.

kéler hepte yene oxshash waqitta diqqitinglar anglitishimizda bolsun. xeyr xosh.

 

 


[1] bu xil chek tashlashning xaraktéri hazirqi mukapatliq chek sétishning xaraktérigha qetiy oxshimaydu. eslide barliq ayalliri hoqoqta barawer bolghachqa, ulardin birersini bekrek etiwarlashning munasip sewebi yoq idi. nawada peyghember eleyhissalam ulardin birersini özi tallisa, uchaghda bashqa ayallirining könglige kélip qalatti. bu ish tebéy halda reshik ـ hesetning herketlendürgüch asasigha aylinip qalatti. shunga peyghember eleyhissalam ene shundaq chek tashlash arqiliq mesilini bir terep qilatti. sheriette del shu xil ehwaldila chek tashlashqa yol qoyilidu. yeni, melum bir ishqa heqliq bolghan oxshash salahiyettiki bir qanche kishining birini tallap birini qaldürüshqa héchqandaq sewep bolmighan hemde shu ish ularning melum birsigila tapshurulishi kérek bolghan ehwalda chek tashlashqa bolidu.

[2] eslide sefwan ibni muettel selemiy reziyellahu enhu bedir urushigha qatnashqan saadetmen sahabilerning birsi bolup, uning etigini uyqusini achalmaydighan aditi bar idi.  bu qitimmu yene uyqudin oyghinalmighanliqi üchün medinige kéchikip yolgha chiqqan idi. ebu dawud we bashqa kitaplarda uning etigini namazni waqtida oqumaydighanliqi heqqide ayalining peyghember eleyhissalamgha eriz qilip kelgenliki, peyghember eleyhissalam uningdin sürishte qilghanda uning «ya resulullah‍‍! tang atqiche oxlash pütün ailimizning irsiyetlik eyipi. men shunche qilipmu bu eyipni özemdin yiraqlashturalmidim» dep özre körsetkenliki, andin peyghember eleyhissalam uninggha: «közüng échilghan hamanla namazni ada qiliwal» dep tapilighanliqi tilgha élinghan. bezi muheddisler uni ”del shu seweptin karwanning arqida qalghan“ dep körsetken. yene bezi muheddisler ”peyghember eleyhissalam uni kéchide atlanghan bolghachqa untulup qalghan yaki chüshüp qalghan nersilerni yighip seherde qaytip kélishke orunlashturghan“ dep körsetken.

 

[3] yene bir riwayette «aishe reziyellaha enha sefwanning tögisi bilen leshkerler qaragahigha yitip kelgendin kiyin andin hemmeylen uning arqida qalghanliqini bildi. abdullah ibni ubey shuhaman ornidin turup: ”allah bilen qesemki, bu hergizmu saq kelmidi. mana körup qoyunglar, peyghembiringlarning ayali kéchini bashqa birsi bilen ötküzüp, emdi ashkara qaytip kiliwatidu“ dep waqirashqa bashlidi» dep bayan qilinghan.

[4] riwayetlerde éytilishiche, ebu bekri reziyellahu enhu pütün jemetining iqtisadiy kapalitini öz üstige alghan bolup, mistehmu shularning birsi idi. emma shundaq turupmu, u aishe reziyellaha enhagha töhmet qilghuchilar bilen birlikte gep tarqitip yürgen idi.

[5] musulmanlarning ichide ataqliq islam shairi hessan ibni sabit, misteh we zeynep reziyellaha enhaning hemshirisi hemne bint hejish qatarliqlarmu munapiqlar bilen birlikte bu ighwagerchilikke qatniship qalghan we körinerlik hesse qoshqanlardin idi.

 

[6] - belkim aishe reziyellaha enha ismini atashning ornigha ”syd aos“  ”ewis qebile serdari“ dep ishletken bolishi we shuning bilen isimdiki bu ixtilap kélip chiqqan bolishi mumkin. andin bir türküm riwayetchiler uni ”seid ibni muaz“ dep chushiniwalghan bolishimu mumkin. chünki u hayatliqida ews qebilisining serdari bolghan hem tarixta shu xil salahiyet bilen köprek tunulghan kishi idi. emma bu weqe yüz bergen mezgilde ews qebilisining serdari del uning bir newre qirindishi useyd ibni huzeyr reziyellahu enhu idi. 

[7] - « seid ibni ubade muhemmed sellellahu eleyhi wesellemge nahayiti chungqur muhebbet we eqide qilidighan shundaqla islamning medinide keng tarqilishigha alahide hesse qoshqan  intayin salih, ixlasmen musulmanlardin idi. emma shunche artuqchiliri turupmu, uning öz qebilisini himaye qilish iddisi qattiq küchluk bolghachqa, öz qebilisidin bolghan abdullah ibni ubeyge himayichilik qilghan idi. hemde yene del shu seweptin mekke fethi qilinghan küni u:”bügün qan, qirghinchiliq küni. bügün heremning hörmitini saqlash telep qilinmaydu“ dep towlap salghan idi. peyghember eleyhissalam uning bu sözige ghezeplinip, qolidiki bayraqni tartiwalghan idi. andin axirida peyghember eleyhissalam wapat qilghan chaghda, yene del shu seweptin seqife qebilisining beni saide jemetide ”xelipilik ensarlargha mensup“ dep jakarlighan idi. uning sözi aqmay, ensarlar bilen muhajirlarning hemmisi birlikte ebu bekri reziyellahu enhugha beyet qilghanda yalghuz u özila beyet qilmighan idi. hetta taki özining wapatigha qeder qureysh ehlidin bolghan xelipilerni étirap qilghili unimighan idi.  



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر