сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 3

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? - 35 (авазлиқ)

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 3

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 3

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? (53)

түркийә авази радийоси: һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар есиңларда болса керәк, «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизниң алдинқи бөлимидә силәргә сүрә нурниң назил болған вақтивәқисқичә тарихий арқа көринишини аңлатқан идуқ. бүгүнки бөлүмидә болса, давамини аңлитимиз.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 3

аишә анимиз мундақ дәйду:

«пәйғәмбәр әләйһиссаламниң һәрқандақ сәпәргә чиққанда айаллири арисида чәк ташлап, кимниң намиға чәк чиқса, шуни сәпәргә биллә еливалидиған қаидиси бар иди[1]. бәни мустәлиқ ғазити мәзгилидә миниң намимға чәк чиққан болғачқа мән пәйғәмбәр әләйһиссалам билән биллә сәпәргә атландим. ғазаттин қайтқан чиғимизда, мәдинигә азла қалған йәрдә қоналғу қилған идуқ. шу чағда техи таң атмай турупла қозғулуш тәййарлиқи башлинип кәтти. мән дәрһал һаҗәткә маңдим вә қайтип чидир йиниға кәлгәндә бойнумдики голапкиниң үзүлүп чүшүп қалғанлиқини һес қилдим. шуниң билән мән уни издәп типип болғучә карванлар йүрүп кетипту.

әслидә һәрқандақ йәргә атлинидиған болсақ, биз айаллар өзимизниң нәпилиридә олтуруп тураттуқ вә әрләрдин төт киши нәпини көтирип төгигә артип қойатти. әйни чағда озуқлиқимиз таза йетәрлик болмиғанлиқтин айаллардин һәммимиз дегүдәк йиникләп қалған идуқ. шуңлашқа миниң нәпәмни төгигә артидиған чағдиму кишиләр униң ичидә йоқлиқимни сәзмәй қуруқ нәпини төгигә артип йүрүп кетипту. мән голапкини типип қайтип кәлсәм, у йәрдә һечкиши қалмиған икән. мән көңлүмдә «улар миниң нәпидә йоқлиқимни билгәндин кийин мени алғили чоқум издәп келиду» дегәнләрни ойлап йепинчамға йөгинип шуйәрдә йитип күтишкә башлидим. шу һаләттә көзүм уйқуға кетип қапту. таң атқанда бу йәрдин өтүп кетиватқан сәфван ибни муәттәл сәләмий рәзийәллаһу әнһу[2]  миниң ухлаватқанлиқимни көруп мини тонивапту. чүнки пәрдигә аит әһкамлар чүшүштин илгири у мини бир қанчә қитим көргән иди.

у дәрһал төгисини тохтитип: إِнَّа лِлّهِ оَإِнَّа إِлَйْهِ рَаҗِعонَ“ ”биз әлвәттә аﷲ ниң игидарчилиқидимиз, чоқум аﷲ ниң дәргаһиға қайтимиз“ дегәндин кейин андин ”пәйғәмбиримиз сәлләллаһу әләйһи вәсәлләмниң айали бу йәрдә қапту әмәсму?“ диди. униң авазини аңлаш билән тәңла мәнму үйқумдин ойғандим вә дәрһал йепинчам билән йүзимни оривалдим. у маңа башқа һечқандақ гәп ـ сөз қилмастин төгисини йинимда олтурғузуп берип, өзи йирақта күтүп турди. мән төгигә мингәндин кийин у төгиниң тизгинини тутуп йетиләп маңди. биз чүшкә йиқин әскәрләргә әмди техи қарагаһлирини қуруп турған чағда йетишивалдуқ. шуңа улардин һечкиши миниң арқида қалғанлиқимни билмигән иди. шундақ турупму төһмәтхурлар йәнила маңа төһмәт тоқупту. бу ишқа абдуллаһ ибни убәй башламчилиқ қилған икән, мән үстумдин қандақ гәпләрниң боливатқанлиқидин хәвәрсиз йүривериптимән[3].  мәдинигә йетип барғандин кийин мән бир айға қәдәр кесәл болуп йитип қалдим. бу төһмәт шәһәр ичидә болушиға тарқиливататти. һәтта бу гәпләр пәйғәмбәр әләйһиссаламниң қулиқиғиму йитип болған иди. әмма мән һеч иштин хәвәрсиз идим. пәйғәмбәр әләйһиссаламниң илгирики кесәл чағлиримдикигә охшаш унчә қизғин муамилидә болмайватқанлиқидин сиқилаттим. у даим өйгә киргәндә ”кйф тйкм“ ”буниң әһвали қандақрақ?“ дәп сорапла қойатти. маңа башқа һич қандақ гәп қилмайтти. мән ”буниңда чоқум бирәр гәп бар“ дегәнләрни ойлайттим. ахири анамниң кесилимдин йахширақ хәвәр елишини көздә тутуп, рухсәт сорап өз өйүмгә кәттим.

бир күни һаҗәт үчүн сиритқа чиққан идим. чунки шу чағларда өйлиримиздә һаҗәтхана йоқ иди. һәммимиз дегүдәк һаҗәт үчүн җаңгалға бараттуқ. шу қитим анамниң бир нәврә һәмшириси (йәни мистәһ ибни усасә[4] ниң аниси) мән билән биллә иди. у туйухсиз бир ташқа путлишип кәтти ـ дә, униң еғизидин ихтийарсиз һалда ”мистәһни йәр йүтсун илаһим“ дегән сөз чиқип кәтти. мән униңға: ”бәдир уришиға қатнашқан оғлиниму тиллайдиған әҗәп йахши ана икәнлиғу!» дидим. у мәндин: ”әҗиба үстиңдин қилип йүргән униң гәплирини аңлимидиңму қизим?“ дәп сориди. вә кишиләрниң миниң үстумдин тоқуп йүргән барлиқ һикайә ـ чөчәклирини бир ـ бирләп ейтип бәрди[5]. бу ишларни аңлап, пүтүн әзайим шүркинип кәтти. һаҗәткә кәлгәнликимниму унтуп, удул өйгә кәткәнчә кечичә йиғлап чиқтим.»

****** ******* ****** ******

аишә рәзийәллаһа әнһа йәнә мундақ дәйду:

«кийинчә мән йуқ йәрдә пәйғәмбәр әләйһиссалам әли рәзийәллаһу әнһу билән усамә ибни зәйд рәзийәллаһу әнһуни чақиритип бу ишни мәслиһәт сапту. усамә рәзийәллаһу әнһу мән тоғрулуқ наһайити йахши гәпләрни қилип, «йа рәсулуллаһ! айалиңизда хәйрликтин башқа һечқандақ ишни сәзмидуқ. буниң һәммиси қәстән тарқитиливатқан йалған гәпләрдинла ибарәт» дәпту. әли рәзийәллаһу әнһу болса, «и аллаһниң пәйғәмбири! униң орниға башқини алай дисилири, айаллар кәм әмәс, навада тәтқиқ қилай десилири, униң чакирини чақиритип келип әһвал игәлләп бақсақ болиду» дәпту. андин чакиримни чақиритип келип сүриштә қилғанда, у: «өзлирини һәқ билән әвәткән әшу аллаһқа қәсәмки, мән униңда һечқандақ йаманлиқни сәзмидим. әмма бирла әйипи бар. у болсиму мән даим хемирни йуғуруп бирәр иш билән бир йәргә баридиған боп қалсам, униңға <химирдин хәвәр елип қойсила> дәп тапилап қойуп кетимән, ликин у ухлап қилип, химирни өчкә йәп кетиду» дәп чавап берипту. шуниң билән пәйғәмбәр әләйһиссалам шу күнки хутбисидә «и мусулманлар! мениң аиләмниң абиройиға бөһтан чаплаватқан вә маңа чәктин ашқүдәк әзийәт йәткүзиватқан кишиниң һуҗумидин қени ким мини мудапиә қилиду?! һалбуки, аллаһ билән қәсәм, мән айалимда һечқандақ йаманлиқни көрмидим. йаки төһмәт чаплиниватқан әшу кишидиму бирәр йаманлиқ сизилгини йоқ. у мән йоқ чағда өйүмгә кирип баққанму әмәс» дәпту. буни аңлиған усәйд ибни һузәйр рәзийәллаһу әнһу (йәнә бир ривайәттә, сәид ибни муаз[6] дәп, байан қилинған) орнидин туруп: «йарәсулуллаһ! әгәр у бизниң қәбилидин болуп қалса, қени ейтсила биз униң каллисини алимиз. навада қириндишимиз хәзрәҗләрдин болуп қалса, қандақ һөкүм қилсилири орундашқа һазирмиз» дәп җавап берипту. шуниң билән хәзрәҗ қәбилисиниң сәрдари сәид ибни убадә орнидин туруп: «йалған ейтима, сән һәргиз каллисини алалмайсән, сән пәқәт униң хәзәрәҗ қәбилисидин икәнликини билгәчкила калла кесидиған гәпни қиливатисән. навада у сениң қәбиләңдин болған болса иди, һәргизму ундақ калла кесидиған гәпни қилалмиған болаттиң[7]» дәп аччиқлапту. усәйд ибни һузәйр рәзийәллаһу әнһу буниңға җавабән «сәнму мунапиқ болғанлиқиң үчүн мунапиқни һимайә қиливатисән» дәп товлапту. шуниң билән мәсҗиди нәбивидә қаттиқ ғулғула көтирилип кетипту. һәтта пәйғәмбәр әләйһиссалам мунбәрдә қарап турсиму, әвс қәбилиси билән хәзрәҗ қәбилиси өз ـ ара урушуп қилишқа тасла қапту. шуниң билән пәйғәмбәр әләйһисалам уларни бисиқтуруп, мунбәрдин қайтип чүшүпту»

бу қиссиниң қалған тәпсилати һәққидә аллаһ таала аишә рәзийәллаһа әнһани ақлап, назил қилған алдимиздики айәтләрни тәпсир қилиш чәрйанида йәнә тохтулуп өтимиз. бу йәрдә биз ипадиләп бәрмәкчи боливатқан мәсилә шуки, абдуллаһ ибни убәй әшу иғвагәрчиликлири арқилиқ бир ташта қанчилиған қушни тәң урмақчи болған иди.

бир тәрәптә пәйғәмбәр әләйһиссалам билән әбу бәкри рәзийәллаһу әнһуниң шан шәрипигә һуҗум қилған болса, йәнә бир тәрәптә ислам һәрикитиниң йүксәк әхлақий сапасини төвәнләтмәкчи болған. учинчи тәрәптә болса, аҗайип күчлүк питнә отини йеқип, муһаҗирлар билән әнсарлар оттурисида, шундақла әнсарлар ичидики әвс қәбилиси билән хәзрәҗ қәбилиси оттурисида еғир дәриҗидә уруш апити пәйда қилишқа урунған. навада ислам өз әгәшкүчилирини пүтүнләй өзгәртип, равурус ислаһ қилип кетәлмигән болса иди, униң бу шүмлиқи чоқум ишқа ашқан болатти.

**** ******** ***

һөрмәтлик қериндашлар вақит мунасивити билән «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизни мушу йәрдә тохтитимиз. иншааллаһ пирограммизниң келәр һәптилик бөлимидә сүрә нурниң давамини аңлитимиз.

келәр һәптә йәнә охшаш вақитта диққитиңлар аңлитишимизда болсун. хәйр хош.

 

 


[1] бу хил чәк ташлашниң характери һазирқи мукапатлиқ чәк сетишниң характериға қәтий охшимайду. әслидә барлиқ айаллири һоқоқта баравәр болғачқа, улардин бирәрсини бәкрәк әтиварлашниң мунасип сәвәби йоқ иди. навада пәйғәмбәр әләйһиссалам улардин бирәрсини өзи таллиса, учағда башқа айаллириниң көңлигә келип қалатти. бу иш тәбей һалда рәшик ـ һәсәтниң һәркәтләндүргүч асасиға айлинип қалатти. шуңа пәйғәмбәр әләйһиссалам әнә шундақ чәк ташлаш арқилиқ мәсилини бир тәрәп қилатти. шәриәттә дәл шу хил әһвалдила чәк ташлашқа йол қойилиду. йәни, мәлум бир ишқа һәқлиқ болған охшаш салаһийәттики бир қанчә кишиниң бирини таллап бирини қалдүрүшқа һечқандақ сәвәп болмиған һәмдә шу иш уларниң мәлум бирсигила тапшурулиши керәк болған әһвалда чәк ташлашқа болиду.

[2] әслидә сәфван ибни муәттәл сәләмий рәзийәллаһу әнһу бәдир урушиға қатнашқан саадәтмән саһабиләрниң бирси болуп, униң әтигини уйқусини ачалмайдиған адити бар иди.  бу қитимму йәнә уйқудин ойғиналмиғанлиқи үчүн мәдинигә кечикип йолға чиққан иди. әбу давуд вә башқа китапларда униң әтигини намазни вақтида оқумайдиғанлиқи һәққидә айалиниң пәйғәмбәр әләйһиссаламға әриз қилип кәлгәнлики, пәйғәмбәр әләйһиссалам униңдин сүриштә қилғанда униң «йа рәсулуллаһ‍‍! таң атқичә охлаш пүтүн аилимизниң ирсийәтлик әйипи. мән шунчә қилипму бу әйипни өзәмдин йирақлаштуралмидим» дәп өзрә көрсәткәнлики, андин пәйғәмбәр әләйһиссалам униңға: «көзүң ечилған һаманла намазни ада қиливал» дәп тапилиғанлиқи тилға елинған. бәзи муһәддисләр уни ”дәл шу сәвәптин карванниң арқида қалған“ дәп көрсәткән. йәнә бәзи муһәддисләр ”пәйғәмбәр әләйһиссалам уни кечидә атланған болғачқа унтулуп қалған йаки чүшүп қалған нәрсиләрни йиғип сәһәрдә қайтип келишкә орунлаштурған“ дәп көрсәткән.

 

[3] йәнә бир ривайәттә «аишә рәзийәллаһа әнһа сәфванниң төгиси билән ләшкәрләр қарагаһиға йитип кәлгәндин кийин андин һәммәйлән униң арқида қалғанлиқини билди. абдуллаһ ибни убәй шуһаман орнидин туруп: ”аллаһ билән қәсәмки, бу һәргизму сақ кәлмиди. мана көруп қойуңлар, пәйғәмбириңларниң айали кечини башқа бирси билән өткүзүп, әмди ашкара қайтип киливатиду“ дәп вақирашқа башлиди» дәп байан қилинған.

[4] ривайәтләрдә ейтилишичә, әбу бәкри рәзийәллаһу әнһу пүтүн җәмәтиниң иқтисадий капалитини өз үстигә алған болуп, мистәһму шуларниң бирси иди. әмма шундақ турупму, у аишә рәзийәллаһа әнһаға төһмәт қилғучилар билән бирликтә гәп тарқитип йүргән иди.

[5] мусулманларниң ичидә атақлиқ ислам шаири һәссан ибни сабит, мистәһ вә зәйнәп рәзийәллаһа әнһаниң һәмшириси һәмнә бинт һәҗиш қатарлиқларму мунапиқлар билән бирликтә бу иғвагәрчиликкә қатнишип қалған вә көринәрлик һәссә қошқанлардин иди.

 

[6] - бәлким аишә рәзийәллаһа әнһа исмини аташниң орниға ”сйд аос“  ”әвис қәбилә сәрдари“ дәп ишләткән болиши вә шуниң билән исимдики бу ихтилап келип чиққан болиши мумкин. андин бир түркүм ривайәтчиләр уни ”сәид ибни муаз“ дәп чушинивалған болишиму мумкин. чүнки у һайатлиқида әвс қәбилисиниң сәрдари болған һәм тарихта шу хил салаһийәт билән көпрәк тунулған киши иди. әмма бу вәқә йүз бәргән мәзгилдә әвс қәбилисиниң сәрдари дәл униң бир нәврә қириндиши усәйд ибни һузәйр рәзийәллаһу әнһу иди. 

[7] - « сәид ибни убадә муһәммәд сәлләллаһу әләйһи вәсәлләмгә наһайити чуңқур муһәббәт вә әқидә қилидиған шундақла исламниң мәдинидә кәң тарқилишиға алаһидә һәссә қошқан  интайин салиһ, ихласмән мусулманлардин иди. әмма шунчә артуқчилири турупму, униң өз қәбилисини һимайә қилиш иддиси қаттиқ күчлук болғачқа, өз қәбилисидин болған абдуллаһ ибни убәйгә һимайичилик қилған иди. һәмдә йәнә дәл шу сәвәптин мәккә фәтһи қилинған күни у:”бүгүн қан, қирғинчилиқ күни. бүгүн һәрәмниң һөрмитини сақлаш тәләп қилинмайду“ дәп товлап салған иди. пәйғәмбәр әләйһиссалам униң бу сөзигә ғәзәплинип, қолидики байрақни тартивалған иди. андин ахирида пәйғәмбәр әләйһиссалам вапат қилған чағда, йәнә дәл шу сәвәптин сәқифә қәбилисиниң бәни саидә җәмәтидә ”хәлипилик әнсарларға мәнсуп“ дәп җакарлиған иди. униң сөзи ақмай, әнсарлар билән муһаҗирларниң һәммиси бирликтә әбу бәкри рәзийәллаһу әнһуға бәйәт қилғанда йалғуз у өзила бәйәт қилмиған иди. һәтта таки өзиниң вапатиға қәдәр қурәйш әһлидин болған хәлипиләрни етирап қилғили унимиған иди.  



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر