сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 2

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? 34 - бөлүм (авазлиқ)

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 2

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 2

қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму? (43)

түркийә авази радийоси: һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! есиңларда болса керәк, «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизниң алдинқи бөлимидә силәргә сүрә нурниң назил болған вақти вә қисқичә тарихий арқа көринишини аңлатқан идуқ. бүгүнки бөлүмидә болса, давамини аңлитимиз.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

сүрә нүр һәққидә қисқичә чүшәнчә - 2

дәрвәқә, пәскәш кишиләрниң һәммисидә шу хил рәзил хусусийәт мәвҗут болидуки, улар башқиларниң артуқчилиқини, өзлириниң кәмчилликини һәмдә қайси хил пәзиләтләрниң башқиларни йүксәлдүруп, қайси хил йетәрсизликләрниң өзлирини чикиндүриватқанлиқини учуқ көргән вә билгән һәрқандақ чағда, өз вуҗудидики нуқсанларни ислаһ қилип, башқилардики артуқчилиқни қобул қилишниң орниға, башқилардиму шу хил нуқсанларни пәйда қилишни, йаки һеч болмиғанда, уларға һәрхил бөһтанларни чаплап, улардики артуқчилиқларниң ғубарсиз һаләттә дунйаға намайән болушиға тосалғу болушни үмүт қилишиду. дәл мана шу хил хусусийәт ислам дүшмәнлириниң һуҗум йөнилишини әмдики басқучта уруш мәйданлиридин питнә ـ иғва тарқитиш тәрәпкә буриған иди. бундақ вәзипини ташқи дүшмәнләргә қариғанда мусулманлар ичидики мунапиқлардин ибарәт ички дүшмәнләр әң йахши тәриздә орундийалайдиған болғачқа, мәдинә мунапиқлири вастилиқ һәм вастисиз һалда питнә туғдуруш һәрикитини башливәткән иди. буниңда мушрикләр билән йәһудийларниң техиму көп мәнпәәтлиниши көздә тутилатти. 

бу суйиқәстниң тунҗи ипадиси һиҗрийәниң 5 ـ йили зулқәдә ийида мәйданға чиқти. шу чағда пәйғәмбәр әләйһиссалам әрәбләрдики җаһиланә ”тәбнийәт“ (йәни, асрандуқ балиға худди өз балисидәк салаһийәт бериш) әнәнисини йоқутуш үчүн асрандуқ оғли зәйд ибни һарисә рәзийәллаһу әнһуниң талақ қилинған айали зәйнәб бинт һәҗиш рәзийәллаһа әнһа билән той қилған иди. бу иш мәдинә мунапиқлири арисида қаттиқ чоң иғвагәрликчиликниң ғул ـ ғулғулисини пәйда қилди. сирттин йәһудийлар билән мушрикләрму уларниң авазиға аваз қошуп, дәрһал иғвагәрчилик һәрикитини башливәтти. улар аҗайип ـ ғарайип қиссиләрни туқуп чиқип, «муһәммәд асрандуқ оғлиниң айалини көруп ашиқ болуп қалған, оғли бу иштин хәвәр тапқандин кийин айалини талақ қилған, шуниң билән у өз келинини никаһиға алған» дегәндәк сөз ـ чөчәкләрни тарқитишқа башлиди. бу сөз- чөчәкләр шу қәдәр кәң тәшвиқ қилиндики, һәтта мусулманларму униң сәлбий тәсиридин өзини сақлап қалалмиди. һәтта бүгүнки күндиму бир қисим мупәссир, муһәддислиримизниң һәзрити зәйнәб рәзийәллаһа әнһа вә һәзрәти зәйд рәзийәллаһу әнһу һәққидә нәқил кәлтүргән ривайәтлиридә әшу ойдурма сөз ـ чөчәкләрниң мәлум тәркибий қисимлири сақлинип кәлмәктә. ғәрип шәриқшунаслири уни болушиға лаза, қаримучқа миләп, өз китаплирида оттүриға қойушмақта. һалбуки, һәзрити зәйнәб рәзийәллаһа әнһа пәйғәмбәр әләйһиссаламниң һаммиси умәймә бинт абдул мутәллибниң қизи болуп, балилиқидин тартип йашлиқиға қәдәр пүтүн өмрини пәйғәмбәр әләйһиссаламниң көз алдида өткүзгән иди. шундақ икән, нәдиму бир куни уни туйухсиз көрүп қилип, (нәузубиллаһ) ашиқ болуп қалидиған иш болсун? йәнә келип әшу вәқәдин техи бир йилла илгири униң тойини пәйғәмбәр әләйһиссалам  асрандуқ оғли зәйд рәзийәллаһу әнһу билән мәҗбур қилип қойған иди. шу чағда һәзрити зәйнәб рәзийәллаһа әнһа билән униң қириндиши абдуллаһ ибни һәҗишму бу тойға таза рази әмәс иди. чүнки қурәйш қәбилисидики есил аиләрниң қизлири қандақтур азат қилинған қул билән той қилишни тәбиий һалда өзиниң аилә шәрипигә нисбәтән тоғра тапмайтти. әмма пәйғәмбәр әләйһиссалам мусулманлар арисида иҗтимаий баравәрлик бәрпа қилиш һәркитини алди билән өз аилисидин башлаш мәқситидә уларни өз һөкми арқилиқ той қилишқа рази қилған иди. бу ишларниң җәрйанини дуст, дүшмән һәммәйлән йахши биләтти. һәтта нәсәб қаришиниң өткүр болуши тупәйлидин һәзрити зәйнәб рәзийәллаһа әнһаниң зәйд рәзийәллаһ әнһу билән чиқишип өтәлмигәнликиму, шу сәвәптин оттуридики көңлсизликләрниң талақ қилиш дәриҗисигә берип йәткәнликиму һеч кишидин мәхпий әмәс иди. шундақ туруқлуқ йәнила нумуссиз иғвагәрчиләр пәйғәмбәр әләйһиссаламға еғир дәриҗидә әхлақий бөһтанларни чаплаштин баш тартмиди вә уни шу дәриҗидә кәң тәшвиқ қилиштики рәзил суйиқәстлири, һәтта бүгүнки күндиму өз рәңгини җулалитип йүрмәктә.

**** ***** ***** ******

мунапиқлар буниңлиқ биләнла тохтап қалмастин, иккинчи қитимлиқ иғвагәрчилик һуҗумини бәни мустәлиқ ғазити мәзгилидә техиму күчәп илгири сүрди. әслидә бәни мустәлиқ бәни хузаә қәбилисиниң бир тармиқи болуп, улар қизил деңиз саһилида, җиддә билән рабиғниң оттурисиға җайлашқа қудәйр дегән райунда йашайтти. улар мурси исимлик қудуқни чөридигән һалда йәрләшкән қәвм иди. шуңлашқа нурғунлиған һәдис шәрипләрдә бу ғазатниң исми мурси ғазити дәпму аталған иди.

һиҗрийәниң 6 ـ йили шабан ейида уларниң мусулманларға қарши уруш һазирлиқи қиливатқанлиқи вә әтраптики башқа қәбилиләрдинму адәм топлаватқанлиқи һәққидә пәйғәмбәр әләйһиссаламға хәвәр йетип кәлди. буни аңлиған пәйғәмбәр әләйһиссссалам рәзилликни баш көтүрүштин илгирила уҗуқтуруп ташлаш мәқситидә дәрһал қошун бәлгиләп улар тәрәпкә атланди. бу атлинишқа абдуллаһ ибни убәйму хели көп сандики мунапиқлар топини әгәштүрүп қатнашқан иди. ибни сәид рәзийәллаһу әнһу униңдин илгирики һечқайси урушқа мунапиқларниң бунчилик көп санда қатнашмиғанлиқини байан қилиду.

мусулманлар мурси дегән йәрдә дүшмәнләр билән тутушти вә анчә көп күчимәйла пүтүн қәбилә кишилирини мал ـ варанлири билән қошуп әсир алди. мусулманлар мурсидики чидир ـ баригаһида арам еливатқан пәйттә һәзрәти өмәр рәзийәллаһу әнһуниң хизмәтгари җәһҗаһ ибни мәсүд ғәппари рәзийәллаһу әнһу билән хәзрәҗ қәбилисиниң тәрәпдари синан ибни дәбирҗәһниниң оттурисида су мәсили үстидә күтүлмигән җедәл йүз бәрди. шуниң билән бири муһаҗирларни товлиса, йәнә бири әнсарларни товлап икки тәрәптә хели көп адәм топлашти вә чирайлиқ сала ـ сүлә қилиш билән җедәл ахирилашти. әмма әнсарлар ичидики хәзрәҗ қәбилисидин болған абдуллаһ ибни убәй бу ишни әзвәйләп, әнсарлар қәлбигә ғәзәп отини туташтуруш мәқсидидә, «мана муһаҗирлар бизгә дүшмәндәк етилидиған болуп кәтти. биз билән бу қурәйш қәләндәрлириниң мисали худди баққан игисини чишлигән итқа охшайду. буниң һәммиси йәнила силәрниң қилмиш - әтмишлириңларниң нәтиҗисидур. чунки силәр өзиңлар буларни әкилип земиниңларға йәрләштүрдиңлар. уларни өз мал ـ мүлүклириңларға һәссидар қилдиңлар. навада бүгүн силәр қолуңларни шундақла бир тартивалидиғанла болсаңлар, буларниң кочиларда лоғайлап қалғанлиқини көрмәй қалмайсиләр» дегәндәк иғваларни тарқитишқа башлиди. йәнә техи қәсәм ичип: «аллаһ билән қәсәмки, мәдинигә қайтип барғандин кийин аримиздики һәр бир иззәтдар киши пәскәшләрни қоғлап чиқармай қалмайду» диди. (мунапиқун сүрисидә аллаһ таала униң дәл мушу сөзини нәқил кәлтүргән иди) униң бу гәплири пәйғәмбәр әләйһиссаламниң қулиқиғиму йитип кәлди. шу чағда өмәр рәзийәллаһу әнһу мәслиһәт берип ”бу кишини өлтүрүп ташлаш лазим“ дегәндә, пәйғәмбәр әләйһиссалам «фкйф йа имр ауа тчдң алнас ан мчмда йқтл апчабһ» «и өмәр! кишләр муһәммәд өз һәмраһлирини өлтүргини турупту дейишмәмду?» дәп җавап бәрди вә һәммәйләнни дәрһал бу йәрдин қозғулушқа буйриди. пәйғәмбәр әләйһиссалам мусулманларниң таза һерип ـ чарчишини, бир йәрдә олтүрүп бундақ сөз ـ чөчәкләрни қилишқа йаки аңлашқа пүрсәт чиқиралмаслиқини көздә тутуп, әтиси чүштиму һеч арам алмастин сәпәрни давамлаштуривәрди. йол үстидә усәйд ибни һузәйр «йа рәсулулллаһ! сили өз адәтлиригә хилап һалда бу қитим бурунла қозғилишқа буйридила буниң сәвәби немә?» дәп сориди. пәйғәмбәр әләйһиссалам униңға җавабән: «әпәндиңларниң қандақ сөз ـ чөчәкләрни қилип йүргинини аңлимидиңларму?» диди. у қайси әпәндимиз йа рәсулуллаһ?! дәп сориведи, пәйғәмбәр әләйһиссалам: «әби убәйчу» дәп җавап бәрди. буни аңлиған усәйд ибни һузәйр: «йарәсулуллаһ! сили униңға анчә етибар берип кәтмисилә, әслидә сили мәдинигә келиштин илгири биз уни падишаһ қилимиз дәп таҗ тәййарлаватқан идуқ, силиниң келишлири билән униң пүтүн ойуни бәрбат болуп кәтти. шуңа у һазир дәл шуниң ачиқини еливалмақчи боливатиду» диди.

бу иғвалар техи түгимәй турупла сәпәр үстидә буниңдинму қаттиқрақ йәнә бир питнә баш көтирип чиқти. навада бу ишқа пәйғәмбәр әләйһиссалам вә униң җан пида әсһабә керамлири аҗайип карамәтлик сәбир ـ тәмкин билән, йүксәк һекмәт, тәдбирләр билән иш көрмигән болса, униң тәсиридә мәдинидики нәвқиран ислам җәмийити ички тәприқчилиққа мубтила болған болатти. бу дәл аишә рәзийәллаһа әнһаға төһмәт қилиш питниси иди. бү вәқәни аишә розийәллаһа әнһаниң өз еғизидин аңлайдиған болсақ, шу чағдики барлиқ вәзийәт көз алдимизда әйнән әкис етишкә башлайду. биз төвәндә садақәтмән анимиз аишә рәзийәллаһа әнһаниң бу һәқтә өз еғизи билән қилған байанлирини нәқил кәлтуримиз. һәмдә униң сөз раванлиқиға тәсири йәтмәсликини көздә тутуп, шәрһиләшкә тигишлик болған тәрәплирини башқа мөтәбир (ишәнчилик) ривайәтләргә тайанған асаста айрим изаһат билән чүшәндүрүп маңимиз.

**** ******** ***

һөрмәтлик қериндашлар вақит мунасивити билән «қуран вә сүрилири билән тонуштиңизму?» намлиқ пирограммимизни мушу йәрдә тохтитимиз. иншааллаһ пирограммизниң келәр һәптилик бөлимидә сүрә нурниң давамини аңлитимиз.

келәр һәптә йәнә охшаш вақитта диққитиңлар аңлитишимизда болсун. хәйр хош.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر