һиндистан мусулманлири (авазлиқ)

дунйа көзники (36)

һиндистан мусулманлири (авазлиқ)

һиндистан мусулманлири

дунйа көзники (36)

«һиндистан мусулманлири»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «һиндистан мусулманлири» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

атақлиқ җәмийәтшунас давид һарвей пос модернизмни өз әсиридә «өзи йашаватқан дәвр, заман вә макан арисида қапсилип қалған пикир еқими» дәп тәриплигән иди. һазирқи йәр шарилишиш басқучлири шунчә узақларни йиқинлаштуралиғандәк, йеқинниму узақлаштуралайду. ортақ тарихий өтмүшләрни вә һадисиләрни унутқузиветәләйду. шуңа бу һәптә һиндистан мусулманлири үстидә тохтилип өтмәкчимиз. бүгүн растини ейтқанда, һиндистан колликтип чүшәнчимиз нуқтисидин бизгә нисбәтән худди мексикиға охшашла узақ. әҗиба тарихтиму шундақ болғанму?

һиндистанниң унтулған исламий өтмүши

 һиндистан чоң қуруғлуқи (һиндистан, пакистан, баңладеш) ниң ислам билән мушәррәп болиши һәзрәти өмәр рәзийәллаһу әнһуниң дәвригә тутушиду. түркийә авази радийосиниң түркчә аңлитиш бөлүминиң «җаһан чәшмиси» пирограммисиға мениң тәклипим билән қатнашқан йеңи деһли шәрқ тәтқиқат мәркизи дериктори шундақла әнқәрә йилдирим бәйазит университетиниң меһман оқутқучиси доктор өмәр әнәс һиндистанға исламниң 3 йол билән кәлгәнликини әскәртти.

биринчиси؛ һиндонезийәдикигә охшаш мусулман содигәрләрниң вастиси билән кәлгән болуп, кәспигә әстайидил, елим - сетимда ишәнчилик болушни тәлқин қилидиған мусулман содигәрләр һиндистан чоң қуруғлуқида исламниң кәң тарқилишиға үнүмлүк рол ойниған иди.

иккинчиси؛ оттура асийадин кәлгән сопилар болуп, улар һиндистанда зор тәсир қозғиған иди. доктор әнәс болупму мәвлана җалалиддин руминиң һиндистан чоң қуруғлуқида йахши тонулғанлиқини билдүрди. һиндистан мусулманлири ичидики сопиларниң түркийәгә кәлгәндә, чоқум конйада мәвлана җолалиддин руминиң мәқбирисини зийарәт қилмай қалмайдиғанлиқини билдүрди.

мәвлананиң түркийә һиндистан оттурисида интайин муһим көвүрклүк рол ойнийалайдиғанлиқи үстидә тохтилип, мәвлананиң һиндистанға интайин йеқин бир районда, йәни афғанистанниң хорасан өлкисигә қарашлиқ бәлх шәһиридә донйаға кәлгәнлики, бәлким униң һиндистандики тәсириниң бунчә күчлүк болушидики муһим амил болса керәк, мәвланиниң һайатиға қариғинимздиму, һәқиқәтән бир тәрипи мәзкур районға, йәнә бир тәрипи анадолуға туташқан көврүккә охшайдиғанлиқини, чақириқлириниң дәвр вә тарих һалқиғанлиқини, униң сөзлириниң һәммила дәврдә охшаш болмиған районлар вә хәлқләрни бирләштүриватқанлиқини көримиз.

үчинчиси؛ әсирләр бойичә давамлашқан мусулманларниң һакимийити болди. теги түрк мусулман һөкүмдарлар һиндистанда 10 - әсирдин тартипла зор тәсир көрситишкә башлиди. османлиға охшаш һиндистандики мусулман һөкүмдарларму һәммила йәрдә дегүдәк әхлақ пәзиләтни вә өзара охшимаслиқларға һөрмәт қилишни һакимийәт шәклигә айландурған иди. һиндистан чоң қуруғлуқиниң әнәнилири вә йәрлик хәлқ күлтүри билән герәләшкән һалда бирликтә йашиған иди.

*** *** *** ** ** * *****

һиндистан чоң қуруғлуқи интайин катта мусулман алимларни йетиштуруп чиққан болуп, әс - хатирилиримизни қайтидин варақлиғинимизда, «мәктубат»ниң йазғучиси имам рәббани (1564-1624), «һуҗҗәтуллаһил балиғә»ниң йазғучси шәйх вәлийиуллаһ деһливи (1602- 1662) вә «мусулманларниң чекиниши дунйаға қандақ зийанларни елип кәлди?» намлиқ китабниң йазғучиси әбул һәсән әннәдиви (19141999) қатарлиқ алимларни дәрһал әскә елишимиз мумкин. әнглийәниң ишғалийитидин кейин һиндистанниң исламий өтмүши барғансири көрүнмәс вә аз билинидиған һалға келип қалди. һәтта унтулди. буниңға ишғалийәт сийаситигә охшашла һиндистан, пакистан вә баңладешниң өзалдиға айрим дөләтлирини қуруш җәрйанидики өзгичә дөләт тарихи йаритиш вә йеңи хәлқ шәкилләндүрүш тиришчанлиқлириму зор тәсир көрсәтти дейәләймиз. бүгүнки күндә һиндистан 200 милйон мусулман нопуси билән дунйа бойихә һиндонезийәдин қалсила әң көп мусулман йашайдиған 2дөләт һесаблиниду. һиндистан чоң қуруғлуқиға бир пүтүн қарайдиған болсақ, бу йәрдики мусулманларниң омумий нопусиниң 600 милйон әтрапида икәнликини көримиз. һиндистанниң омумй нопуси 1 милйар 300 милйон болуп, һиндистан мусулманлириниң бүгүнки әһвали әпсуски, анчә көңүлдикидәк әмәс. һиндистанниң ассам районида мусулманларға қаритилған бесимлар күнсири ашмақта.

700 йил давамлашқан түрк һакимийәтләр

һиндистан чоң қуруғлуқида 10 - әсирдин башланғанчә таки 1857йилиға қәдәр түрк һөкимийәтләр һөкүмранлиқ қилип кәлгән болуп, теги түрк һакимийәтләр ғәзневиләр билән башланған иди. әң мәшһур түрк һөкүмдарлардин бирси чағатай түрклиридин бабур шаһ вә өғли җиһангир шаһ болуп, улар өз дәвридә әң һәшәмәтлик һакимийәт һесаблинидиған бабур мепирийәсини қурған иди.

бабур емпирийәсиниң ахириқи падишаһи баһадир шаһ 1857йили әнглийәгә мәғлуп болғандин кейин, һиндистан чоң қуруғлуқидики түрк һакиймиәтләр ахирилашқан болди.  

тарихтин бери османли солтанлири билән һиндистандики солтанлар оттурисида йеқин мунасивәтләрниң барлиқи мәлум. османли җәмәти түркийәдин қоғлап чиқирилғанда, османли шаһзәдилиридин бәзилириниң һиндистанлиқ мәликиләр билән той қилғанлиқи мәлум.

бүгүнки күндә һиндистанда 18 хил рәсмий тил бар. 400 гә йеқин тил вә шивиләр ишлитилмәктә. шуңа һиндистанни дунйа бойичә, дин, күлтүр, тил вә етиқад нуқтисидин әң рәңгарәң, әң бай дөләт дейишкә болиду. бу охшимаслиқларниң байлиқ сүпитидә бүгүнгә қәдәр йәткүзилишидә, әлвәттә узун әсирләр бойичә һакимийәт сүргән мусулманларниң зор тәсири бар. чүнки мәзкур һакимийәтләр йәрликләрниң күлтүри, тиллири вә динлирини йоқутуп ташлайдиған, асемилатсийә қилидиған әмәс, бәлки худди османлилар өз тәвәликидә, әрәбләр испанийәдә қилғанға әхшаш, уларни өз мәдәнийитиниң бир парчиси һесаблайдиған һакимийәт шәклини йолға қойған иди. шуңа мусулман һакимийәтләр һакимийитини йоқутуп қойғандиму бу райондики пүтүн динлар, күлтүр вә тиллар әслидики һалити билән өз мәвҗутлуқини сақлап кәлмәктә иди.  мусулманларниң һакимийити шунчә узун давамлашқан туруп, мана бүгүнки күндә балқанларда түрк тилиниң вә испанийәдә әрәб тилиниң из - дирикини тапқили болмайду. буниң дәл әксичә ингилизлар шунчә қисқа һакимийәт сүргән туруғлуқ, һиндистан, пакистан вә баңладешниң рәсми дөләт тиллиридин бирси инглиз тили болуп һесаблиниду. америкида йәрликләрниң тили, күлтүри вә дининиң мәвҗутлуқи гойа нәсли йоқалған қушқа охшаш учратқили болмайдиған вә алаһидә қоғдимиса болмайдиған һалда турмақта.

бу әһваллар тәбиий һалда инсанниң әқлигә «инглизлар 1800йиллири әмәс, америкидикигә охшаш 1400йиллири һиндистанни ишғал қилған болса, қандақ болатти?» дегән соалларни ташлайду. шуниси ениқки, у чағда һиндистанму худди америкиға охшаш ақ тәнликләрниң тили вә дини зорлап теңилған, йәрлик хәлқниң күлтүрлири, тиллири вә етиқадлири йоқутуп ташланған бир дөләткә айланған болатти.

қени буниң әксиниму тәсәввур қилип бақайли! әгәр америка ғәрбликләр тәрипидин әмәс, мусулманлар тәрипидин байқалған болса, америкиниң йәрлик хәлқиниң әһвали қандақ болатти?

астәк, инка, майа вә башқа мәдәнийәтләрниң күлтүр, етиқад вә тиллири йәнә йуқулуп кетиш босоғусиға келип қалармиди? йаки бүгүнки америкида уларниң һакийимити давамлишамти?

әнглийәниң ишғалийитидин кейин һиндистан чоң қуруғлуқида пәқәтла ғәрб мәдәнийити һаким орунға өтмиди. бәлки өз нөвитидә йәнә бу қуруғлуқ һиндистан, пакистан вә баңладеш дәп 3 кә бөлүнди. бу бөлүнүшни әнглийә мепирайилизмниң «парчила, бөл вә башқур» сийаси кәлтүрүп чиқардиму йаки бесим астида сиқишип қалған мусулманларниң чарисизлик сийасити кәлтүрүп чиқардиму? бу тулиму муһим бир муназирә темиси һесаблиниду. әгәр чоң қуруғлуқ бирла дөләт сүпитидә қалған болса иди, бу дөләтләрниң өзара дүшмән болуши мумкин әмәс иди. көп санлиққа игә мусулманларниң тәсиридә бәлки бу район техиму бәк тенч, техиму бәк хатириҗәм, муқимлиққа игә район болуши мумкин иди. 

азадлиқ уруши вә һиндистан мусулманлири

1дунйа урушида әнглийә османли земинлириға һуҗум қилғанда һиндистан мусулманлири өзлириму әнглийәниң ишғалийити астида тураватқанлиқиға қаримастин, қаттиқ инкас қайтурған иди. османли дөлитиниңму ишғалийәт астиға чүшүп қелиши, уларниң үмитлирини вәйран қилатти. дөлитидики ишғалийәтни техиму чоңқурлаштуратти. шуңа һиндистан қуруғлуқида җиннаһ билән гандиниң тәң қуллап - қуввәтлиши нәтиҗисидә хилапәт һәрикити башланди. чоң намайишлар өткүзүлүп, хилапәт һәрикитиниң алдинқи қатардики затлири әйни чағдики әнглийә баш министири билән көрүшкән, һәтта азадлиқ урушиға йардәм қилиш үчүн өзара пул топлишип, түркийәгә әвәткән иди.

мақалимизни йәршарилишиш билән башлиған идуқ, ахириниму йәнә шу йәрдә түгитәйли! йәршарилишиш дунйани бир биригә техиму йеқинлаштуруш билән биргә бизгә йеқин районларни вә ортақ өтмүшкә игә тарихий тәҗрибилиримизни унтулдуруп қоймаслиқи лазим.  бу йеқинилишишлар 21әсирдә алдинқи орунда туруватқан дөләтләрдин бирси болушқа намзат һиндистан билән болған мунасивәтлиримизни техиму кәң даирилик һалға кәлтүрүшкә вәсилә болуши лазим.

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر