<түрк еқими> лайиһәси паалийәтлири

лайиһәси паалийәтлири йеңи басқучқа қәдәм қойди.

<түрк еқими> лайиһәси паалийәтлири

<түрк еқими> лайиһәси паалийәтлири

түркийә авази радийоси: «түрк еқими» тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң деңиздин өтидиған қисми тамамланди. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда,  «түрк еқими» лайиһәси паалийәтлириниң нөвәттики басқучи вә түркийәниң ташқи сийаситигә болған тәсирлири һәққидә тохтилип өтимиз.  

нөвәттә биз баштин кәчүрүватқан күнләр түркийәниң ташқи сийаситиниң йеңи йөнилишигә көрситидиған үч түрлүк муһим һадисигә сәһнә болмақта. буниң биринчиси, «түрк еқими» дәп аталған ортақ түркийә – русийә тәбиий газ туруба линийәсиниң дәсләпки қисминиң тамамлиниши мунасивити билән өткән күнләрдә истанбулда өткүзүлгән мурасимдур.  иккинчиси, түркийә җумһурийити ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуниң вашингтонда америка қошма иштатлири ташқи ишлар министири майк помпейо билән елип барған кәң даирилик сөһбитидур. үчинчиси болса, йавропа иттипақиниң алий дәриҗилик рәһбәрлириниң әнқәрә зийарәтлири вә түркийә – йавропа иттипақи мунасивәтлири тоғрулуқ  түркийә даирилири билән өткүзгән сөһбәтлиридур. бирқанчә күн арилиқта ишқа ашқан бу үч түрлүк өзгириш, түркийәниң ташқи сийаситиниң «көп йөнилишлик» характериниң намайәндисидур.

түркийәниң ташқи сийаситиниң күндилик йөнилишини, русийә билән болған мунасивәтләрдә «тәрәққий қилиш», йавропа иттипақи билән болған мунасивәтләрдә «нормаллишиш», америка қошма иштатлири билән болған мунасивәтләрдә «мунасивәтләрни әслигә кәлтүрүш» тәриқисидә хуласиләш мумкин.

«түрк еқими» тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң деңиздин өтидиған қисми йеқинда тамамланди. «түрк еқими» тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси түркийәниң йеңи хәлқаралиқ сийаситиниң мувәппәқийити вә йеңи упуқларниң хәвәрчиси һесаблиниду.

лайиһәниң деңиздин өтүши билән түркийә алдимиздики мәзгилдә русийә – украина йаки русийә – руминийә/булғарийә оттурисида йүз бәргүси киризисларниң тәсиригә учримайду.

бүгүнки күндә ғәрб әллири қош өлчәмлик сийасәтни йолға қойуватқан түркийә билән русийә өзара һәмкарлиқ орнатмақта. җүмлидин, хәлқаралиқ вә районлуқ өзгиришләр «түрк еқими» лайиһәси үчүн земин һазирлап бәрмәктә. «түрк еқими» лайиһәси түркийәниң тәбиий газ тәминатиниң бихәтәрликиниң капалитидур, лекин, лайиһәниң енергийә тәлипини сәрхиллаштуруш һәссиси чәкликтур. түркийә енергийәниң % 72 ни експорт қилиидиған дөләт болуп, тәбиий газ җәһәттин русийәгә беқиндилиқ нисбити хусусий карханилар билән қошқанда % 42, хусусий карханиларни һесабқа алмиғанда % 29 әтрапида.

«түрк еқими» лайиһәси түркийәниң йәр шари характерлик енергийә тәминатиң бихәтәрлики мәсилисидә енергийәниң мәркизи вә тиранзит дөләт болуш нишанлириға йетиштә муһим рол ойнайду.  бу лайиһә арқилиқ түркийә русийәдин қошумчә тәбиий газ алмайду, пәқәт алған тәбиий газ линийәсинила өзгәртиду. «түрк еқими» арқилиқ йавропаға кетииған тәбиий газниң түркийә терротерийәсидин өтидиған болуши, түркийәниң енергийәниң мәркизи болуш истиратегийәсигә һәссә қошиду. русийәниң тәбиий газиниң түркийә арқилиқ йавропаға «түрк еқими» васитиси арқилиқ йәткүзүлидиған болуши, түркийә – русийә мунасивәтлириниң йәниму тәрәққий қилишида муһим рол ойнимақта. шуниң билән бир вақитта, түркийә – йавропа иттипақи мунасивәтлириму енергийә арқилиқ йеңи бир басқучқа қәдәм қойди, дейиш мумкин.

«түрк еқими» лайиһәси русийәниң түркийәгә ишинидиғанлиқиниң нәтиҗисидур. «түрк еқими» енергийә йөткәштә йеңи өтүш еғизлирини бәрпа қилиш вә икки дөләт оттурисидики мунасивәтләргә иҗабий тәсир көрситиш җәһәттин наһайити зор әһмийәткә игә. буниңдин башқа йәнә, түркийәниң тунҗи йадро електир истансиси болидиған «<аққуйу> йадро електир истансиси» қурулушини русийәгә аит бир енергийә ширкитиниң  һөддигә елишиму дипломатик мунасивәтләргә йеңи шәкил қазандурмақта.

түркийә йеқинқи мәзгилләрдә йәр шари характерлик муһим енергийә лайиһәлиридин орун елип келиватқан енергийәниң мәркизи болуш мәсилисидә «түрк еқими» лайиһәси билән бирликтә муһим бир басқучқа қәдәм қоймақта. түркийә һәм «түрк еқими» һәм «транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси» һәмдә «транс – адрийатик туруба линийәси » лайиһәлири арқилиқ енергийә тәминати мәсилисидә өзиниң муһим актийорлуқ ролини җари қилдуриду. шуниң билән, йәр шари характерлик енергийә хәритисидә истиратегийәлик сәвийәгә йетиду.

енергийәниң йәр шари характерлик сийасәттики вә йәр шари характерлик пул – муамилә һәм иқтисадий базарлардики орни наһайити муһимдур. түркийәниң енергийәниң мәркизи болуш йолида ташлиған қәдәмлири, әнқәрәниң районлуқ күчтин йәр шари характерлик күчкә айлиниш басқучида муһим рол ойниши мумкин.

түркийәниң йәр шари характерлик күчкә айлиниш нишаниға йетиш йолидики енергийә базисиға айлиниш тиришчанлиқиға пәқәт иқтисадий тәрәққийат нуқтисидинла нәзәр ташлийалмаймиз. бу әһвал әлвәттә түркийәниң нопузини күчәйтиш дегән уқумниму билдүриду. буниңдин башқа йәнә, түркийә өзигә хас җуғрапийәлик әвзәллики билән енергийә содисиниң мәркизигә айлиниду. бирақ, түркийәниң енергийәниң мәркизигә айлиниш истиратегийәсиниң муһим нуқтисини тәшкил қилидиған асаслиқ нишаниға йетиш үчүн алди билән тәләптинму йуқири сәвийәдики тәбиий газ вә байлиқ мәнбәлиригә еһтийаҗи бардур.

түркийә нөвәттә русийәниң тәбиий гази билән тәминләш хизмитини «көк еқим» вә «транс балқан» туруба линийәлири арқилиқ ишқа ашурмақта. түркийә «түрк еқими» лайиһәси арқилиқ мәнбә әмәс, әксичә тәбиий газ мәнбәлириниң өтүш еғизлирини сәрхиллаштурмақта. түркийә кәлгүсидә енергийә линийәлириниң өтүш еғизлири мәсилисидә техиму актип сийасәтләрни йолға қойуши лазим. бу нуқтидин елип ейтқанда, түркийә пәқәт өзиниң көврүклүк ролини җари қилдурупуш биләнла чәклинип қалмаслиқи керәк.

йиғип ейтқанда, «түрк еқими» түркийәниң миллий енергийә истиратегийәсини күчәйтиш йолидики муһим қәдәмлиридин биригә айлиниду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر