иранға қаритилған ембарголар

иранға қаритилған ембарголар вә келип чиқидиған ақивәтләр

иранға қаритилған ембарголар

түркийә авази радийоси:  америка қошма иштатлири пирезиденти доналд трамп, обамд һакимийити дәвридә б д т хәвпсизлик кеңиши бәш даимий әзаси вә германийә билән иран оттурисида һасил қилинған йадро келишимидин, американи чекиндүрүп чиқишни қарар қилди. шуниң билән  америка хәзинә министирлиқи иранға бу йил 7-авғустта биринчи қетимлиқ ембаргони башливәтти, иккинчи қетимлиқ ембарго болса бу йил 5-нойабирда башлиди. иранға қаритилған ембарголар асаслиқи енергийә, банкичилиқ, транспорт вә суғута қатарлиқ саһәләрни өз ичигә алиду.

американиң иранға қаратқан тунҗи қетимлиқ ембаргосида иранниң америка долларға еришиши, дөләт зайомини сетиши, алтун вә қиммәтлик тәбиий байлиқлар арқилиқ полат-төмүр, алийумин, көмүргә охшаш металларниң содисини қилиши, йолучилар айропилани йаки запчаслирини импорт қилиши чәкләнди. иккинчи қетимлиқ ембаргода болса иран нефит ширкити, иран нефит сода ширкити вә дөләтлик нефит транспорт ширкити қатарлиқ орунларниң хәлқарада сода қилиши чәкләнгәндин сирт, иқтисади кириминиң асаслиқи нефит експортиға тайинидиған ирандин өзгә дөләтләрниңму нефит импорт қилишиға чәклимә қойулди.  

иранға банкичилиқ саһәсидә йолға қойулған ембарголар қатарида дунйа миқийасидики банкилар оттурисида електронлуқ фон транспорти елип беришта ишқа йарайдиған «свифт» (SWİFT) системисиму бар. «свифт»ширкити тәрипидин бу һәқтә елан қилинған байанатта мундақ дейилди: «бәзи иран банкилири системимизни буниңдин кейин ишлитәлмәйду.» америка йәнә иранниң пул-муамилә саһәсиниму ембарго нишани қилди. буниңдин кейин чәт әл пул-муамилә органлири иран мәркизи банкиси вә бәзи иран банкилири билән пул-муамилә содиси қилалмайду. буниңдин сирт йәнә, 799дин артуқ шәхс вә ширкәтму ембарго тизимликигә киргүзүлди.

иранға бунчилик еғир ембарголар қойулушниң әксичә, ақсарай дөләт хәвпсизлик мәслиһәтчиси җон болтон мундақ деди: «иранға қаритиватқан ембарголиримиз буниңлиқ биләнла чәклинип қалмайду, сабиқ пирезидент барак обама дәвридә  йолға қойулған ембарголардинму еғир ембарголар қойулиду.» мәслиһәтчиниң бу сөзи вәзийәтниң мурәккәпликини көрситип бериду.

американиң иранға қаратқан ембарголириниң тәсирлиригә вақтинчә 8 дөләтниң учримайдиғанлиқи билдүрүлди. һиндистан, италийә, түркийә, йапонийә, хитай, гиретсийә, җәубий корейә вә тәйвән қатарлиқ дөләтләр ембарголарниң даирисигә киргүзүлмиди. җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған мухбирларниң бу һәқтә сориған соаллириға мундақ җаваб бәрди: американиң иранға қаратқан ембарголириниң мәзмуни вә даириси ениқ әмәс, биз иранға ембарго қойулушини тоғра дәп қаримаймиз, чүнки һәр қандақ ембарго дунйаниң тәңпуңлуқиға зийан елип келиду, американиң ембарголири хәлқара қанун вә дипломатийәгә зит қилмиштур, биз җаһангирлиқ һөкүмран орунға өтүвалидиған бир дунйада йашашни халимаймиз,  җаһангирликниң бесимида йашашни қобул қилалмаймиз, инсанлар аманлиқ, тинчлиқ вә һузур-һалавәткә толған бир дунйада хатирҗәм йашашни арзу қилиду. <мән күчлүкмән, қолум һәммигә йетиду, шараитим йахши, шуңа халиғинимни қилимән>дегән чүшәнчидә һәрикәт қилиш тоғра әмәс. иранға ембарго йүргүзүлүшигә йавропа иттипақи дөләтлириму наразилиқ билдүрүватиду.»

түркийәниң ирандин енергийә импорт қиливатқанлиқини алаһидә әскәртип өткән җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған йәнә мунуларни деди: «иранға ембарго йүргүзүш мәсилисигә биз баштин-ахири ениқ позитсийә билдүрүп кәлдуқ, биз иранға ембарго қойулушиға қаршимиз, болупму нефиткә охшаш зөрүр еһтийаҗлиқ енергийә мәһсулатлириға ембарго қойулушиға техиму қаршимиз. шуңа американиң иранға қаратқан ембарголири бойичә иш қилмаймиз. биз нөвәттә ирандин һәр йили 10 милйард куп метир тәбиий газ импорт қиливатимиз, навада ирандин тәбии газ алмисақ пуқралиримиз қишта соғуқтин тоңуп қалмамду? мән немишқа пуқралиримни соғуқта тоңдуруп қойғудәкмән. шуңа биз ембарголарға риайә қилалмаймиз.»

охшашла русийә ташқи ишлар министири сергей лавровму, американиң иранға қаратқан ембарголириниң қанунсиз икәнликини билдүрүп, американиң бу қилмишиниң б д т ниң мунасивәтлик қанунлириға хилап икәнликини әскәртти. фирансийә, хитай вә германийә қатарлиқ дөләтләрму американиң ембарго қарарлириға наразилиқ бидүрүшти. әпсус американиң дунйадики тәсир даириси, нопузи вә күчи сәвәблик бәзи хәлқаралиқ чоң ширкәтләр американиң ембарголири бойичә иш тутидиғанлиқлирини җакарлашти.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر