türkiye – moldawiye munasiwetliri

jumhur reis rejep tayyip erdoghanning gagawuziye aptonom rayonigha qilghan ziyariti we türkiye – moldawiye munasiwetliri.

türkiye – moldawiye munasiwetliri

türkiye – moldawiye munasiwetliri

türkiye awazi radiyosi: türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan yéqinda moldawiye we moldawiye térrotériyesidiki gagawuziye aptonom rayonida dölet ishliri ziyaritide boldi. bu munasiwet bilen, biz bu heptiki pirogrammimizda, jumhur reis erdoghanning bu ziyariti we türkiyening tashqi siyasitige bolghan tesirliri heqqide toxtilip ötimiz.  

yéqinda moldawiyening türk éli bolghan gagawuziye aptonom rayoni tarixiy bir ziyaretke sahibxaniliq qildi. türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan yéqinqi 19 yil ichide moldawiyede dölet ishliri ziyaritide bolghan tunji jumhur reis süpitide ziyaritining ikkinchi künini gagawuziye aptonom rayonigha ajratti.

erdoghan 2018 – yili 18 – öktebir küni moldawiye pirézidénti igor dodon bilen birlikte gagawuziye aptonom rayonining paytexti komratqa bardi. dodon bilen birlikte tik uchar ayropilandin chüshüshide gagawuziye aptonom rayonining reisi irina wlah teripidin qarshi élinghan erdoghanni gagawuziye türkliri türkiye bayriqini lepildetken halda qizghin qarshi aldi hem söygüsini izhar qildi.

sheherdiki pirogrammisi dairiside ijraiye heyiti binasigha ötken jumhur reis erdoghan, bu yerde dodon we wilah bilen üch tereplik uchrishish élip bardi.

jumhur reis erdoghan iqtisadiy we medeniyet jehettin nahayiti zor ehmiyetke ige layihelerni murasim arqiliq ishqa kirishtürdi. buningdin bashqa yene, bergen signalliri we élan qilghan yéngi layiheliri bilenmu sabiq sowét ittipaqi jughrapiyesining kölimi kichik bolsimu, emma siyasiy qurulmisi murekkep dölitide türkiyening qudretlik küch süpitide mewjudiyitini dawamlashturuwatqanliqini tekitlidi.

erdoghanning ziyariti dairiside gagawuziye aptonom rayonining paytexti komratta türkiye teripidin berpa qilinghan balilar telim - terbiye merkizi, doxturxana we balilar yéslisi, tamamen yéngilanghan medeniyet merkizi, gagawuziye aptonom rayonining medeniyet paytexti dep atalghan «chadir lunga» da yashanghanlar sanatoriyesining échilishini ishqa kirishtürdi.

wulkanésshtning su qiyinchiliqini hel qilidighan ul eslihe qurulushliri layihesining ishqa kirishtürülgenlikinimu komrattiki nutiqida erdoghan biwasite uqturdi.

jumhur reis erdoghan kéler yili komratta nahayiti chong telim - terbiye merkizi qurulushining bashlinidighanliqini tekitlidi. erdoghan teripidin bérilgen yene bir muhim melumat bolsa, komratta eng qisqa waqit ichide türkiye bash konsulxanisining échilishi bilen munasiwetlik idi.

erdoghan ziyaritige cheksiz hayajan ilkide teyyarlanghan xiristiyan türk milliti bolghan gagawuzlargha muhim signallarni berdi. bu signallarning ichide eng diqqet qozghaydighini, herqandaq bir milletning öz mewjudiyitini saqlap qélishtiki eng muhim almilning, öz ana tilni qoghdash we bir gewdilikni ishqa ashurushqa alaqidar signal idi.

jumhur reis erdoghan gagawuzlarni öz döliti moldawiyening resmiy tilini pishshiq öginishi we ishlitishining zörürlüki toghruluq agahlandurush bilen bir waqitta, öz ana tillirigha sahib chiqishqa chaqirdi.

tolimu epsuski, gagawuz türkchisini ishlitishke alaqidar nahayiti échinishliq ehwal bardur. chünki türkiyening semimiy tirishchanliqliri we keng dairilik iqtisadiy yardimige qarimay, gagawuziye aptonom rayoni dégüdek öz ana tilida sözlishelmeydighan bir rayongha aylinip qaldi.

gagawuziye aptonom rayoni üch resmiy tilliq bir rayondur. 1995 – yili qobul qilinghan qanungha asasen, gagawuz türkchisi, moldawiyeche, rusche  gagawuziye aptonom rayonining resmiy tilliri hésablinidu.

nopusining % 82 ti gagawuz türkliridin teshkil tapidighan rayonda rusche éghir salmaqni igileydu, bu ehwal bolupmu sheherlerde alahide közge chéliqidu. yéza – qishlaqlar ana til jehettin birqeder yaxshi weziyette, ottura yashliqlar we yashanghanlar gagawuz türkchisine bilsimu, lékin, balilar we yashlar öz ana tilini héch bilmeydu, yaki nahayiti az bilidu.

gagawuz türkchisi peqet naxshilarda, mesellerde, chonglar bilen sözleshkende we türkiyening yardimi bilen mulazimet qiliwatqan birqanche kichik axbarat orginidila ishlitilmekte, xalas.

türkiye 1991 – yili musteqilliq élan qilghan moldawiye jumhuriyitini 1991 – yili dékabirda étirap qildi. ikki dölet otturisida 1992 – yili 3 – féwral küni diplomatik munasiwet ornitildi.

türkiyening moldawiye bilen bolghan munasiwetlirining qanuniy asasi hésablinidighan «dostluq we hemkarliq kélishimi» 9 – jumhur reis sulayman demirelning 1994 – yili 2 – 3 – iyun künliri moldawiyege qilghan ziyariti jeryanida imzalandi.

ikki dölet otturisida «özara wiza resmiyetlirini bikar qilish kélishimi» 2012 – yili noyabirda imzalandi.

yéqindin buyan ikki dölet otturisidiki munasiwetler barghanséri mustehkemlenmekte. bu dairide köpligen aliy derijilik rehberler ziyaretliri élip bérildi. bu nuqtidin élip éytqanda, jumhur reis rejep tayyip erdoghanning ziyariti nahayiti zor ehmiyetke ige.

2016 – yilliq istatiskiliq melumatlargha qarighanda, türkiyening moldawiyege qarita éksporti 189 milyon dollar, moldawiyedin qilghan importi bolsa 124 milyon dollar bolup, ikki dölet otturisidiki soda omumiy sommisi 313 milyon dollargha yetken.

türkiye bilen moldawiye otturisida imzalanghan «erkin soda kélishimi» 2016 – yili 1 – noyabir künidin étibaren ijra qilinishqa bashlidi.

türkiye gagawuziye aptonom rayonigha xalisane yardem bériwatqan birdinbir dölet hésablinidu. bu ehwal, rayongha azdur – köptur köngül bölidighan her bir kishige ayan, elwette.

türkiyening rayondiki tesiri eng küchlük insanperwerlik yardem teshkilati hésablinidighan türkiye hemkarliq we maslashturush idarisining wasitisi arqiliq ishqa ashuruwatqan insanperwerlik yardemlirining dairisi intayin keng bolup, gagawuziye aptonom rayonining eng muhim qiyinchiliqliridin biri bolghan ichimlik su mesilisi, türkiye hemkarliq we maslashturush idarisining yardemliri arqiliq hel qilindi.

gagawuziye radiyo – téléwiziyesining ul eslihe qurulushlirini mustehkemleshtin atatürk kutubxanisining qurulushighiche, komrat uniwérsitétigha yardem bérishtin yashanghanlar sanatoriiyesige, xelq mejlisi binasi, tenterbiye zalliri we doxturxanilarning rémont qilinishidin balilar yesliliri hem mekteplerning sélinishighiche yüzlerche layihe türkiye hemkarliq we maslashturush idarisi teripidin ishqa ashuruldi.

türkiye ene shundaq insanperwerlik yardemlerni bériwatqan bolushigha qarimay, gagawuziye aptonom rayonining yaki moldawiyening ichki ishlirigha qetiy arilashqini yoq. eksiche, rayonda muqimliq aktiyori süpitide aktip rol oynimaqta.

jumhur reis rejep tayyip erdoghanning komratta bergen töwendiki bayanatinimu bu dairide analiz qilishimizgha toghra kélidu: «moldawiyening zémin pütünlüki bizge nisbeten nahayiti zor ehmiyetke ige.»

türkiye usiye bilen gherbning moldawiye mesiliside nopuz talishish riqabitide gagawuziye aptonom rayonining kozérgha aylinip qélishini xalimaydu. moldawiyemu türkiyening gagawuziye aptonom rayonidiki nopuzini «muqimliqning kapaliti» dep qarimaqta.

bu nuqtidin élip éytqanda, jumhur reis rejep tayyip erdoghanning gagawuzlarning moldawiye bilen bir gewdilishishini we pütünlüshishini hemishe tekitlishi nahayiti zor ehmiyetke ige. buni, hem öz ana tillirini untup qélish xewpige duch kelgen gagawuzlargha qarita, hem moldawiyediki ruminiye bilen birlishish terepdarlirigha we ularning gherblik qollighuchilirigha qarita, hemde sabiq sowét ittipaqi jughrapiyesidiki nopuz riqabitide herqandaq bir tedbirni ishlitishtin qilche ayanmaydighan rusiyege qarita bérilgen signal, déyish mumkin.

yighip éytqanda, bu ziyaret bizge shuni ispatlap berdiki, türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghanning rayon bilen qoyuq alaqisi we keskin pozitsiyesi, yawropa bilen rusiye otturisida qapsilip qalghan xiristiyan türkler üchün chiqish yoli hésablinidu. bashqiche éytqanda, türkiyening aldimizdiki mezgilde gagawuz türklirige bériwatqan insanperwerlik yardemlirining dairisini téximu kéngeytidighanliqini késip éytalaymiz.


خەتكۈچ: moldawiye , ziyaret , gagawuz , erdoghan , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر