түркийә – германийә мунасивәтлири

түркийә – германийә мунасивәтлиридә йахшилиниш сигналлири.

түркийә – германийә мунасивәтлири

түркийә – германийә мунасивәтлири

түркийә авази радийоси: түркийә – германийә оттурисидики мунасивәтләр йеқинқи йилларда барғансери йириклишип кәткән болушиға қаримай, йеқиндин буйанқи мунасивәтләрдә йахшилиниш сигналлири оттуриға чиқмақта. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда, түркийә – германийә мунасивәтлири һәққидә тохтилип өтимиз.   

түркийәгә нисбәтән германийә билән болған мунасивәтләр йеқинқи бирқанчә йил ичидә, йеқин тарихта һеч көрүлүп бақмиған бир шәкилдә йириклишип кәтти. бурундин тартип һазирғичә икки дөләт оттурисида давамлишип кәлгән сүркилишләр, пат - пат техиму әвҗигә чиқсиму, йеқинқи үч йилдикигә охшаш  узақ мәзгиллик вә системилиқ сәвийәгә чүшүп қалмиғаниди.

«‹ Der Spiegel › журнили» ниң германийә федерал ахбарат тәшкилати (BND) ниң 2009 – йилдин буйан түркийәдики әң йуқири дәриҗилик рәһбәрләрниң телефонлирини оғрилиқчә тиңшиғанлиқини хәвәр қилишидин кейин, икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр йириклишип кәткәниди.

германийә даирилириниң 2016 – йили түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған һәққидә һақарәтлик шеир йазған германийәлик комедийә артиси җан бөһсмерманни сотлиши уйақта турсун, әксичә, «әркинлик» нами астида униңға саһиб чиқиши, очуқ - ашкара һалдики бир киризисниң тунҗи сигнали болди.

шуниңдин кейинки бирқанчә ай ичидә германийә федерал мәҗлисидә аталмиш әрмәни қирғинчилиқини етирап қилиш мәзмун қилинған қанун тәклипиниң қобул қилинишидин кейин, икки дөләт оттурисидики дипломатик мунасивәтләр еғир дәриҗидә зийанға учриди.

әнқәрәниң тегишлик җаваб қайтуруш үчүн шу һәптиләрдә германийә дөләт мудапиә министириниң «инҗирлик һәрбий базиси» ни зийарәт қилиш тәлипини рәт қилиши, хәлқара таратқуларда зор ғулғула қозғиған бир өзгириш болди.

гәрчә германийә һөкүмити федерал мәҗлисниң қарариниң күчкә игә әмәсликини билдүргән болсиму, лекин, киризис техиму мурәккәпләшкән һалда давамлашти.

германийә чүшиниксиз бир шәкилдә түркийәниң п к к вә фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилатиға қарши күришидә әнқәрәгә зийан йәткүзидиған қәдәмләрни ташлиди, мәзкур террорлуқ тәшкилатлири мәнсуплирини бағриға бесип, түркийәниң уларни қайтуруп бериш вә сотлаш тәләплирини рәт қилди.

түркийәниң бу террорлуқ тәшкилатлириға қарши күришигә баштин тартипла сәлбий позитсийә тутуп келиватқан берлинниң түркийәгә қарши паалийәтлирини йошурмаслиқиму диққәт қозғайти.

бу мәзгилдә берлин түркийәдә йүз бәргән 2016 – йилқи 15 – ийул һәрбий исйан урунушини әйибләштә интайин сәлбий позитсийә тутти. һәрбий исйан урунушиға қатнашқан кишиләрни сәвәбсиз һалда түркийәгә қайтуруп бәрмәй, бағриға басти. бу әһвал, «берлин һөкүмитиниң адаләт вә тәрәққийат партийәси һөкүмитигә қарши позитсийәси қандақ болушидин қәтийнәзәр йаман нийәтлик  күрәшкә айланди» дегәндәк қарашни оттуриға чиқарди.

дәрвәқә, һәрбий исйан урунушидин  кейинла германийәдин панаһлиқ тилигән вә германийәдә турушиға рухсәт қилинған түркийә ташқи ишлар министирлиқи вә түркийә армийәси мәнсуплириниң сани 900 ға йеқинлашқан болушиға қаримай, түркийәгә қайтурмиғанлиқи һәммигә айан, әлвәттә.

түркийәниң муһим бихәтәрлик мәсилиси болған террорчини әнқәрә қайтуруп бәргән болушиға қаримай, германийә әдлийә даирилири сийасий йолларни таллап, түркийәниң өктичиләргә бесим ишлитидиғанлиқини һәмдә бу мәқсәттә хәлқара сақчи тәшкилатини йаман нийәт билән ишлитишни давамлаштуруватқанлиқини илгири сүрмәктә.

германийәниң 2016 – йили ийул ейида түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң германийәдики түркләргә телеконферанс васитиси арқилиқ хитаб қилиш тәлипини рәт қилиши, икки дөләт мунасивәтлиридики сүркилишниң маһийитини йәнә бир қетим испатлап бәрди.

германийә даирилири түркийәниң терроризмға қарши  күришидә кишилик һоқуққа чәклимg қойуватқанлиқини һәмдә демократик пиринсипларға йетәрлик дәриҗидә әһмийәт бәрмәйватқанлиқини илгири сүрмәктә. гәрчә германийә әнә шундақ дәлил – испатсиз дәваларни оттуриға қойуватқан болушиға қаримай, германийәдә йашаватқан түркләр дуч келиватқан ириқчилиқ, айримчилиқ қилмишлириға қаита германийә дөлитиниң тәдбир қолланмаслиқи, җамаәт хәвпсизлики вә әдлийә даирилириниң бундақ қилмишларни тәкшүрмәсликиниң йошурулуши, нә германийә таратқулирида, нә хәлқара мәтбуатларда йетәрлик дәриҗидә «антидемократик қилмишлар» тәриқисидә тилға елинмайватиду.

болупму түркийә пуқралириниң қәтл қилиниш қилмишлирини бир тәрәп қилиш мәқситидә ишқа кириштүрүлгән вә йеқинда ахирлашқан германийәдики йеңи натсист тәшкилатиға мунасивәтлик ирқчилиқ даваси болса, баштин – ахир қанунға хилап қарарларға сәһнә болди. онларчә түрк өлтүрүлгән җинайәтләр вә қәтлиамлар германийә дөлити ичидики йеңи натсист гуруппиларниң қоллишиға еришкән бир басқучта, бирқанчә төвән дәриҗилик мәмурдин башқа һечкимгә җаза берилмиди вә мәхпи тәшкилат паш қилинмиди. шуңа бу әһвал, «берлин һөкүмити мәзкур гумандарларни қоғдаватиду» тәриқисидики дәваларниң растлиқини күчләндүрмәктә.

мана мушундақ сүркилишлик сийасәткә хатимә берилишидә муһим рол ойниған өзгириш, һәр икки дөләт америка қошма иштатлири билән дуч кәлгән мәсилиләр болди.

америка қошма иштатлири пирезиденти доналд трампниң германийә вә түркийәгә қарита иқтисадий вә бихәтәрликни нишан қилидиған сәлбий позитсийәси вә бу даиридә ташлаватқан қәдәмлири, әнқәрә билән берлинниң йеқинлишишиға вәсилә болди. болупму түркийәдә башланған  перевот нисбитидики давалғушларниң, йавропа миқйасидики банкичикилиқ саһәсигә зәнҗирсиман тәсир көрситиш еһтималлиқи, германийәниң түркийәгә қарита иҗабий қәдәмләрни ташлишиға сәвәб болди.

бу өзгиришләр һәр иккиси шималий атлантик әһди тәшкилатиниң әзаси болған, шундақла америка қошма иштатлириниң бурунқи иттипақдашлири болған  түркийә билән германийә үстидә қайта ойлиниватқан бир мәзгилдә, техиму йеқин бир муһит астида йеқинлишиш земини йаритиш еһтийаҗини оттуриға чиқарди.

буниң ахирқи мисали болса, германийә малийә министири олаф сиһолзниң фирансийә малийә министири билән йеқинда түркийәгә қилған зийаритидә көрүлди. учришишларда, өзара сода мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруш,  перевот нисбитидики давалғушлар җәрйанида германийәниң түркийәниң иқтисадий муқимлиқини қоғдашқа қарита позитсийәсини йеңилиши болди.

буниңға охшап кетидиған йәнә бир өзгириш болса, йеқинда түркийә җумһурийити җумһур рәислик сарийи байанатчиси ибраһим қалинниң саһибханилиқида германийә, фирансийә вә русийә вәкиллири иштирак қилған «идлибниң келәчики» гә мунасивәтлик йиғинда оттуриға чиқти. идлибқа қарита елип берилғуси бир һәрбий һәрикәт, оттуриға чиққуси көчмәнлик долқуни сәвәбидин, германийәни тәшвишкә селиватқан муһим ташқи сийасәт мәсилилири қатаридин орун алиду.

түркийә йавропадики қәдинас иттипақдашлиридин бири болған германийә билән сийасий, иқтисадий, һәрбий вә инсанй тәрәплирини өз ичигә алидиған көп йөнилишлик мунасивәтләргә игә болуп, бу мунасивәтләр көплигән чегридаш дөләтләргә қариғанда техиму қойуқтур.

өзара алий дәриҗилик рәһбәрләр зийарәтлиридин сирт йәнә, техникилиқ сәвийәләрдики мунасивәтләрму әнәниви шәкилдә системилиқ һалда давамлашмақта. икки дөләт оттурисидики мунасивәтләрниң зәнҗирсиман вә көп йөнилишлик болуши, һәм пурсәтләрни, һәм бәзи синақларни бирликтә елип кәлмәктә.

сақлиниватқан мәсилиләрниң һәл қилиниши вә мунасивәтләрниң нормаллишиши үчүн дийалог қаналлирини очуқ тутушқа наһайити зор әһмийәт берилиши керәк. йеқинқи күнләрдә ортақ хирисқа тақабил туруш қарашлириниң икки дөләт оттурисидики мунасивәтләрни җанландуруши, түркийә тәрипидин йавропа иттипақиға әзалиқ басқучи һәққидә қайтидин ойлиниш сигналлириниң берилишигә йол ачти.

ташқи сийасәттики барғансери зорийиватқан хирислар, берлинниң түркийәгә қарита техиму диққәтлик һалда сийасәт йүргүзишини тәқәзза қилмақта.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر