amérikining istratégiyelik xataliqi

yazghuchi adam makkonélning «amérikining istratégiyelik xataliqi» mawzuluq türkiye - amérika munasiwitige alaqidar analizini hozurunglargha sunimiz...

amérikining istratégiyelik xataliqi

 

amérikining istratégiyelik xataliqi

 

adam makkonél

 

ikki hepte ilgiri amérikiliq emeldarlardin teshkil tapqan kichik bir heyet türk siyasetchiler bilen körüshüsh üchün enqerege keldi. terepler diqqitini nahayiti qizghinliq bilen yighinlargha merkezleshken bolsimu, hasil bolghan birdinbir konkrét ünüm, aldimizdiki (mushu-t) ay ichide bashlinishi qarar qilinghan ikki terep otturisidiki alaqilishish qiyinchiliqini yenggillitish meqsetlik biwasite diyalog ötküzüsh méxanizmining shekillendürülüshi bolghandek qilidu.

bu yégane ünümning sirtidiki bashqa mesililer yéqinqi töt yildin buyan qandaq dawamliship kelgen bolsa, yene shu halette dawamlishidighandek turidu. türk emeldarlar, amérika qoshma ishtatlirining p y d / p k k bilen hemkarliqini dawamlashturushini her küni dégüdek eyiblep kelmekte, amérikiliq emeldarlar bolsa, buninggha türkiyege oxshashla arqa – arqidin öz dölet organliri teripidinmu «térrorchi» dep katégoriyeleshtürülgen  bir teshkilat bilen bolghan munasiwitini perqliq qilip körsitishke, burmilashqa yaki yumilaq jawablar arqiliq témini özgertishke tirishmaqta.

yene bir qisim amérikiliq emeldarlar, hetta amérika merkiziy axbarat idarisi – CİA, p y d ning p k k ning bir qaniti ikenlikidin ibaret heqiqqetni alliqachan étirap qilishti. biraq, amérikiliq bayanatchilar yaki bashqa bezi emeldarlar, türk emeldarlar amérika qoshma ishtatlirining p y d / p k k ittipaqini eyibliginide, heyran qalghandek hetta achchiqlanghandek qiyapetke kiriwalmaqta. bir terepte, türk xelqining amérikigha bolghan ghezipi örlewatqan, türkiyening amérikining niyitige ishenmesliki barghanche chongqurlishiwatqan bolsa, yene bir terepte amérikining qiliwatqan birdinbir ishi «achchiqlanghan» we «zérikip ketken» likni ipadileydighan intonatsiyelerni ishlepchiqirishtinla ibaret bolmaqta؛ bashqa éhtimalliqlargha orun qaldurmighudek derijide özining xata yéteklengen siyasetliri seweb boluwatqan aqiwetler üchün türk médiyasini yaki «erzimes kishi» lerni eyiblimekte.

 

p y d / p k k türkiyening zémin pütünlikige xewp shekillendüridu

 

amérika qoshma ishtatlirining p y d / p k k bilen hemkarliq ornitish, arqidin xizmet alaqisi we herbiy munasiwet ornitish qarari, 2014 – yilining axirlirigha sozulidu. bu qarar, daéshning türkiye chégrasigha yéqin shimaliy suriye rayoni bolghan rojawagha qilghan hujumi jeryanida chiqirildi؛ türkiye hökümiti, iraq kord rayonluq hökümitining qoralliq küchlirining rojawagha kirishi üchün, türkiye zéminlirini bésip ötüshigimu ruxset qildi.

obama hökümiti emeldarliri chüshinelmigen nuqta, p y d / p k k bilen munasiwet ornitishning türkiye – amérika ittipaqining ul tashliridin birining astini kolash hésablinidighanliqi idi. mesilige réal nuqtidin qarilidighan bolsa, 30 nechche yashlardiki közini romanchiliqtin alalmaywatqan biri (bén rodés) pirézidént obamaning tashqi siyasettiki bash meslihetchisi bolsa, aqiwet mana mushundaq bolatti.

bu ittipaqning eng muhim ul téshi bolsa, türkiyening – bezi siyasetshunaslarning tebiri boyiche – bir «chégra halqighan muwazinet ornatquchi»  gha bolghan eneniwi éhtiyajidur. 19 – esirning axirliridin tartip deslepte osmanli, arqidin türkiye jumhuriyitining emeldarlirining tüp endishisi, osmanli yaki türk igilik hoquqigha yétidighan biwasite tehditlerge qarshi tosma shekillendürgen bolsa, yene bir tereptin özige xewp élip kelmeydighan bir pewquladde küch ittipaqdash tépish idi.

türkiye nahayet ikkinchi dunya urushi esnasida (köngüldiki) ittipaqdash - amérika qoshma ishtatlirini tapti. amérikiliq emeldarlar bolsa, sowétlerge ishengili bolmaydighanliqigha we ular bilen uzun dawamlishidighan siyasiy küreshning yéqinliship qalghanliqigha qarar qilghan 1946 – yilighiche türkiye bilen ittipaqdashliq ornitishqa qayil bolmidi. sowét sotsiyalistik jumhuriyetler ittipaqi bilen chégradash bolghan türkiye, amérika qoshma ishtatliri üchün bir «aldinqi sep ittipaqdishi» bolatti؛ bu jeryanda amérika türkiyening urush halitidiki armiyesini himaye qilip zamaniwilashturatti. soghuq urush mezgilide türkiye köp sanda amérika eskiri we emeldari turghan bolsimu, sowét sotsiyalistik jumhuriyetler ittipaqi teshkil qiliwatqan téximu éghir xewp we amérika qoshma ishtatliri bilen arisidiki özara menpeetlerning nahayiti muhim bolushi türkiyening endishisini teskin tapquzdi.

bu halet soghuq urushning axirlishishidin kéyinmu özgermidi. rusiye qisqa mezgil ajizlitilghan bolsimu, aldinqi üch esir nahayiti roshen shekilde körsitip berginidek, türk hökümranliqigha qarshi uzun mezgillik tehdit bolushni dawamlashturatti. amérika qoshma ishtatliri rayondiki toqunushlargha ichkirilep arilashqanséri türkiyediki orunliri we herbiy imkaniyetliri intayin muhim amil bolushni dawamlashturdi.

 

2014 – yili bir burulush nuqtisi idi

 

biraq, 2014 – yilining axiridin tartip ehwal özgerdi. bolupmu moskwaning (obama hökümitining heriketsizliki sewebidin) urush weyran qilip tashlighan süriyede berpa qilghan mewjudiyitige nezer sélinidighan bolsa, rusiye tehditining dawamlishiwatqanliqigha qil sighmaydu. emma, obama hökümitining amérika qoshma ishtatlirini p y d / p k k bilen ittipaq tüzüsh yoligha bashlap kirishi, tüp mewjutluq sewebini türkiyening zémin pütünlikige xewp yetküzüshke baghlawatqan bir küch bilen ittipaq tüzüsh dégenlik bolatti. yeni, obama hökümiti türkiyening igilik hoquqigha xewp élip kéliwatqan bir küchni qollash yolini tallidi.

mesilige türkiye turuwatqan nuqtidin qarilidighan bolsa, amérika qoshma ishtatlirining p y d / p k k bilen ornatqan ittipaqdashliqi, washington bilen istratégiyelik munasiwetni dawamlashturush sewebinimu ajizlashturidu, chünki, amérika qoshma ishtatlirining özimu nöwette istratégiyelik bir xewpke aylinish yolini tallidi. amérikining qandaq qilip bundaq bir ghepletke pétip qalghanliqi toghrisida mulahize yürgüzüshni tarixchilargha hawale qilip, biz hazirche mundaq bir mölcherni otturigha qoyup baqayli: amérika qoshma ishtatlirini dawamlashturuwatqan yolidin aghduruwetken asasliq amillar, siyasetlerning melumattin yoqsul, xata uchurlargha tayanghan, yiraqni körerliktin xaliy halette shekillendürülüshi we amérika qoshma ishtatlirining rayondiki öz ittipaqdashliri (bash herpi türkiye) gha ishinish jehette namayan qilghan isteksizliktin ibarettur.

 

gülen, türkiyening igilik hoquqighimu bir xewp

 

epsuski, amérika qoshma ishtatlirining yiraqni körerliktin yiraq ittipaqdashliq tallashliri peqet p k k mesilisi bilenla cheklinip qalmaydu. 2013 – yili dékabir éyidin kéyin türkiye ichki siyasitige normal we biterep nezer bilen qaraydighan kishiler, fethullah gülen qatlimining türkiye démokratiyesige nisbeten xewp ikenlikini tonup yetti. 2016 – yili iyul éyidiki meghlubiyet bilen axirlashqan herbiy – siyasiy özgirish qozghashqa urunush herikiti - gülenning chomaqchilirining türkiye armiyesining mueyyen qisimliridin herbiy – siyasiy özgirishke qozghashqa urunush herikitide paydilinishi bilen – eslidinla mewjut bolghan tehdit amiligha zorawanliq we jinayi qilmish ilawe qilghan boldi. bashqiche qilip éytqanda, gülen teshkilati, türk xelqi we türkiyening démokratik yollar bilen saylanghan siyasiy rehberlik apparatigha qarshi zorawanliqni öz ichige alghan biwasite tehdit ikenlikini namayan qilip berdi.

barliq kishilerning bilginidek, gülen 1999 – yilidin buyan amérika qoshma ishtatlirida yashimaqta. bumu amérikining türkiyening igilik hoquqigha xewp yetküzüwatqan p y d / p k k bilen hemkarliq ornitishqa ilawe qilip, uninggha qarshi yene bir tehdit amili (gülen) ni baghrigha bésishi dégenlik bolidu. mushundaq bir heqiqetning mewjutluqigha qarimay, amérika qoshma ishtatliri gülenni türkiyege qayturup bérish üchün héchbir konkrét qedem tashlighini yoq.

bu mesilining logika nuqtisidin muhakime qilishqa bolidighan yene bir teripimu bar. eger amérika qoshma ishtatliri, türkiyening igilik hoquqigha xewp yetküzüwatqan bir küch bilen hemkarliq ornitip, yene birige sahibxanliq qiliwatqan bolsa, u halda türkiyediki herbiy mewjudiyigimu éhtimal dairisidiki xewp, dep qaralmasmu? men, buning bundaq emeslikini déyishni xalayttim, biraq, men saylam rayonliri, saylighuchilarning hayat- mamati we bayashatliqigha mesul bir türk siyasetchi emesmen. hem memuriy hem herbiy qanattiki türk emeldarlargha nisbeten yéqinqi besh yilliq weqeler, amérika qoshma ishtatlirining dölet tewelikidiki herbiy mewjutluqigha qandaq qaraydighanliqi mesilisini nahayiti éghir shekilde qalaymiqanlashturuwetti.

eng yéngi weqeler we kélechekke dair sénariyeler, insanni – bir an bolsimu türk emeldarlarning nuqtisidin qarilidighan bolsa – eqliy jehettin türkiyediki amérika eskerlirining türkiyening igilik hoquqigha xewp peyda qiliwatqanliqi qanaitige élip baridu. bumu buningdin ilgiriki 70 yil boyiche küchke ige bolghan ehwalning, yeni amérika qoshma ishtatliri küchlirining türkiye igilik hoquqining kapaletchisi, dep qarilidighan sénariyening nöwette négizidin özgergenliki dégenlik bolidu. insan mushundaq xulasige kelgende we özini mushundaq xulase chiqirishqa élip barghan weqe we logikini chongqur chüshinip yetkinide, türk siyasetchilerning (we xelqining) némishqa amérika qoshma ishtatliridin barghanche küchlük gumanlinishqa shundaqla yéqinqi chaghlardiki amérika heriketlirige qetiy we ghezep ichide naraziliq bildürüshke bashlighanliqini chüshinishke toluq teyyar haletke kélidu.

 

özgergen istratégiyelik qarash

 

eger p y d / p k k we fethullah gülen terepdarliri tengla türkiyening igilik hoquqigha xewp shekillendürüwatqan bolsa, u halda amérika qoshma ishtatliri, türkiye buningdin 75 yil ilgiri tapqan «chégra sirtidiki muwazinet saqlighuchi» emes dégenlik bolidu. buning ornigha amérika qoshma ishtatliri 19 – esirde engliye we firansiyening hamiyliqida turuwatqan, shundaqla rusiye üch esirdin buyan ichidin orun élip kéliwatqan «biwasite tehdit» katégoriyesige qedem tashlighandek qilidu. bu aktiyorlar (u chaghlarda) osmanlidin zémin bölüwélish helekchilikide idi.

amérika qoshma ishtatliri türkiye jumhuriyitining bezi jaylirini bölüwélishqa urunuwatqan qoralliq bir guruppini qollawatqan, türkiyening dölet organlirida zorawanliq yoli bilen nopuz tikleshke urunghan diniy bir teshkilatni baghrigha bésip yétiwatqan bolsa, amérikiliq emeldar  türklerning neziride 19 – esirning engliyesi, firansiyesi we rusiyesidin perqsiz nuqtigha  kélip qalghanliqini tonup yétishi lazim. shuning üchün, türk siyasetchiler, puqralirining démokratik yollar bilen saylanghan wekilliri bolush süpiti bilen, ya bashqa bir «chégra halqighan muwazinet saqlighuchi» izdeydu yaki mesilini özliri hel qilish üchün tutush qilidu.

buning bir ülgisi, türkiye dölitining zamaniwi qoral éhtiyajini öz küchige tayinip qamdash üchün yéqinqi on yildin buyan alahide küch serp qilishidur. téxi ötken téximu ötken hepte ichidila türkiye armiyesi insansiz quruqluq qatnash apparatlirining p y d / p k k ni afrindin süpürüp tashlash herikitide ishlitish aldida turuwatqanliqini uqturdi.

19 – esirdin buyan osmanli döliti we türkiye peqet qoral jehettinla emes, eskerlirini meshiq qildurush jehettimu éghir salmaqta chet küchlerge béqindi bolup kelgenidi. biraq, yéqindin buyanqi heriketlerde yeni hem firat qalqini herikiti hem zeytun shéxi herbiy herikitide qoralliq uchquchisiz hawa apparatlirigha oxshash asasen dégüdek türkler yasap chiqqan ilghar qorallarni ishletti. téximu muhimi, bu heriketler nahayiti puxta pilanlinip ijra qilinghan hujum xaraktérlik heriketler bolghanliqi üchün, nahayiti ünümlük bolush bilenla cheklinip qalmay, intayin az sanda puqraning ölümige seweb boldi. yeni, türkiyening herbiy heriket pilanlighuchiliri we ofitsérliri partizanliq hetta sheher urushi mesiliside amérika hazirghiche namayan qilalmighan qabiliyetlirini namayan qildi. yene kélip, urush axirlashqandin kéyin, türkiyelik yardem bergüchi xadimlar yerlik xelqning turmush we jemiyitini qaytidin tertipke sélish xizmetlirini derhal bashlap kétidu. omumlashturup éytqanda, türklerning chetning qoral, téxnologiye we taktikilirigha bolghan béqindiliqi süret bilen töwenlimekte.

bu yerde tekitlimekchi bolghinim shuki, hem hazirqi hem burunqi amérika qoshma ishtatliri rehberlik apparati bu yolni tallap, türkiye puqraliri we herbiy emeldarlirini bu yönilishte heriket qilishqa ittirdi. amérikiliq emeldarlar türkiye puqraliri we siyasetchilirini amérika qoshma ishtatlirining hélihem ishenchlik bir ittipaqdash we türk igilik hoquqigha biwasite tehdit emeslikige qayil qilishni xalaydighan bolsa, perqliq qararlarni chiqirishi, perqliq yollarni tutushi lazim.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر