süriye weziyitidin türkiye, rusiye, amérika we iran munasiwetlirige nezer

2018-yili 20-yanwar türkiyening afrinda «zeytun shéxi herbiy herikiti» ni bashlishi bilen, süriyediki küch tengpungluqi qaytidin özgerdi.

süriye weziyitidin türkiye, rusiye, amérika we iran munasiwetlirige nezer

türkiye penjirisidin ottura sherqqe nezer (7)

türkiye awazi radiyosi: 2018-yili 20-yanwar türkiyening afrinda «zeytun shéxi herbiy herikiti» ni bashlishi bilen, süriyediki küch tengpungluqi qaytidin özgerdi. türkiye yéqinqi bir yildin buyan afrinda herbiy heriket bashlash üchün teyyarliq körüwatatti. türkiye armiyesi yuqiri iqtidar we nahayiti yaxshi istratégiye bilen afrinni qorshidi we bu kütülmigen weqemu bolmidi. bu bir yil ichide afrin herikitige rusiyening ruxset qilmighanliqi toghrisida xewerler tarqalghan idi. weziyetning tereqqiyatidin, rusiyening türkiyening heriketke teyyarliq qiliwatqan ehwalini nezerge élip, weziyetni türkiyening telipi boyiche burighanliqini körüwélishqa bolidu. türkiye-rusiye hemkarliqigha, tarixiy we tuyghu-héssiyat qatarliq sewebler tüpeylidin guman bilen qarighan kishilerning, yéqinqi mezgillerde ikki döletning ortaq herbiy heriket merkiziy qatarliq istixbarat sahesidiki hemkarliqlirini körüshi, bu xil chüshenchilerning özgirishide ünümlük rol oynidi. bu chongqur hemkarliq dawamlashsa, afrindin kéyin münbich toghrisidimu dawam qilidu.

amérikaning térrorluq teshkilati dep étirap qilinghan p k k ning dawami hésablinidighan p y d ni «démokratik» dégen sözni aldigha qoshup, «süriye démokratik küchliri» dégen nam astida qanunluq bir tereptek qilip körsitish tirishchanliqliri muweppeqiyetsiz axirlashti. p y d türkiyening bixeterlikige tehdit salghandek, rusiyening menpeetlirigimu we iranning bixeterlikigimu tehdit salalighidek orungha ige qilindi. amérikaning yéqinqi ikki yildin béri p y d arqiliq shekillendürüshke urunghan térrorluq armiyesidin, kélechekte süriyede rusiye bilen urush qilish üchünmu paydilinishi mumkin.

&&&

münbich natoni kirizisqa sörep kirelishi mumkin, türkiye-rusiye hemkarliqini buzushqa tirishmaqta

amérikaning süriyede qiliwatqinidek, iraq, pars qoltuqi döletliri, türkiye, iran qatarliq döletler bilenmu köp xil istratégiyeler üstide muzakire qiliwatqanliqini chüshengili bolidu. amérikaning süriyediki istratégiyelirige jawaben sochida «memliketlik diyalog kongresi» bashqa qollinishqa bolidighan tedbirlernimu otturigha qoydi. biraq, sochi kongresidin kéyin, afrinda «zeytun shéxi herbiy herikiti» we bu jeryanda idlibte rusiye ayropilanini étip chüshürüwétish weqesi, türkiye-rusiye munasiwetlirini téximu muhim orungha ige qildi. türkiye jumhur reisi rejep tayyip erdoghan afrinda muweppeqiyetlik halda herbiy heriket élip bériwatqan türkiyening, bu heriket tamamlanghandin kéyin, heriketning münbich we resulayn-tel-abyad linyesige qarap ilgirileydighanliqini élan qildi. amérikamu münbich toghrisida bayanatlarni élan qildi. hetta, amérika tashqi ishlar ministiri réks tillérson mesile heqqide körüshüshke teyyar ikenliklirini élan qildi. buningdin amérika dairilirining türkiye ziyaritide münbich mesilisige chare izdeydighanliqini chüshiniwalghili bolidu. chünki münbichte amérika-türkiye otturisida yüz bérish éhtimali bolghan toqunush, natoning kirizisqa pétishigha, hetta tarqilip kétishige seweb bolushi mumkin. eslep baqayli, afrinda herbiy heriket bashlanghanda, nato türkiyening térrorluqqa qarshi kürishini qollaydighanliqi heqqide bayanat élan qilghan idi. bundaq bolghanda, afrindiki p y d ni térrorist dep qobul qilip, münbich we bashqa rayonlardiki p y d térrorist dep qobul qilinmay, türkiyening sezgür mesililiri diqqetke élinmisa, xelqaraliq organlarda toqunush we kirizis yüz bérish éhtimali ashidu. rusiye nuqtisidin éytqanda, astana we sochi yighinliri muweppeqiyetlik échilghandin kéyin, türkiye-rusiye munasiwetlirining buzulushi üchün téximu köp küch serp qiliniwatqanliqi körülmekte. aldi bilen, p y d ning bashqa rayonlar arqiliq afringha toshulghan esker we qoral yardemlirining rusiye kontrolluqidiki nuqtilardin ötkenliki heqqide xewerler tarqitilip, türkiye jamaetchilikide rusiyege qarshi atmosféra peyda qilinmaqchi boldi. arqidin idlibte rusiye ayropilanini étip chüshürüwetken öktichilerni türkiyening qollaydighanliqi xewiri tarqaldi we rusiye xelqige tesir körsitish meqset qilindi. biraq, her ikki dölet bu qara chaplash herikitining munasiwetlerni buzushni meqset qilghanliqini yaxshi bilgenliki üchün yéqin munasiwetlerni téximu kücheytti. mundaqche éytqanda, rusiye-türkiye otturisida ortaq halda tik uchar yasash kélishimining bu xewerlerdin kéyinla tüzülgenlikini, bu xewerlerge bérilgen jawab déyishke bolidu.

&&&

amérikaning süriyede mewjudluqi beshshar esed hakimiyiti we p y d gha baghliq

amérikaning astana we sochi musapisini muweppeqiyetsizlikke uchritish bedilige p y d ni qoral qilip paydiliniwatqanliqi körülmekte. amérikaning kontrolluqidiki süriye muzakire heyitining sochi yighinigha qatnashmaydighanliqini élan qilishi we buninggha beshshar esed hakimiyitining her türlük hel qilish charisigha qarshi ikenlikini seweb qilip körsitishi, tesadipiyliq emes.

amérika bolupmu iranning beshshar esed bolmighan hel qilish charisigha qarshi ikenlikini bilidighanliqi üchün bir qisim guruppilarni buninggha yüzlendürüwatidu. beshshar esedningmu hakimiyitini saqlap qélish üchün amérikaning bu meqsitidin qoral ornida paydiliniwatqanliqini bilgili bolidu. mihrach üral (eli kayali) ning saxta kimlik bilen sochi kongresige qatnashmaqchi bolghanliqini eslisek, bu eslide beshshar esedning pilani ikenliki otturigha chiqidu. néme bolushidin qetiynezer, hem amérika hemde beshshar esed bir-birining mewjud bolup turushini özara kapalet astigha élishni meqset qilidu. beshshar esed bolmighan süriyede amérikaning mewjut bolup turushi munazire qozghaydu, amérika bolmighan süriyedimu oxshashla beshshar esedke éhtiyaj tughulmaydu. amérika nuqtisidin éytqanda, beshshar esedning hakimiyettin yiraqlishishi birinchi muhim mesile emes, eksiche beshshar esed hakimiyet béshida turghan her waqit, amérikaning süriyede mewjud bolup turushini kapaletke ige qilidu.

yuqirida tilgha élinghan barliq weziyet nuqtisidin, sochida échilghan «süriye memliketlik diyalog kongresi», amérikaning süriyede ishning üstini yépish urunushlirigha qarimay, jenwe musapisigha siyasiy tinchliq istratégiyesi shekillendürüshi üchün purset yaritip berdi. emma, bu pursetni ching tutmighanda-amérikaning weziyetke qol tiqishigha qarighanda tinchliq musapisining jenwede axirlishishi nahayiti qiyin körülüwatidu-rusiye bilen türkiyeni merkez qilghan we iran qollighan yéngi musapige qedem qoyushimiz mumkin. üch rehberning mart éyida istanbulda achidighan aliy rehberler yighini, süriyede siyasiy tinchliq bilen türkiyening afrindin kéyinki pilani muzakire qilinidu. sochidiki kongrede kélishim asasi shekillenmigen mesililerning istanbul yighinida muzakire qilinip, netijige ige qilinidighanliqini éytishqa bolidu.

aptor salih yilmaz rusiye tetqiqatliri inistitutining bashliqi, enqere yildirim beyazit uniwérstéti piroféssori



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر