сүрийә вәзийитидин түркийә, русийә, америка вә иран мунасивәтлиригә нәзәр

2018-йили 20-йанвар түркийәниң афринда «зәйтун шехи һәрбий һәрикити» ни башлиши билән, сүрийәдики күч тәңпуңлуқи қайтидин өзгәрди.

сүрийә вәзийитидин түркийә, русийә, америка вә иран мунасивәтлиригә нәзәр

түркийә пәнҗирисидин оттура шәрққә нәзәр (7)

түркийә авази радийоси: 2018-йили 20-йанвар түркийәниң афринда «зәйтун шехи һәрбий һәрикити» ни башлиши билән, сүрийәдики күч тәңпуңлуқи қайтидин өзгәрди. түркийә йеқинқи бир йилдин буйан афринда һәрбий һәрикәт башлаш үчүн тәййарлиқ көрүвататти. түркийә армийәси йуқири иқтидар вә наһайити йахши истратегийә билән афринни қоршиди вә бу күтүлмигән вәқәму болмиди. бу бир йил ичидә африн һәрикитигә русийәниң рухсәт қилмиғанлиқи тоғрисида хәвәрләр тарқалған иди. вәзийәтниң тәрәққийатидин, русийәниң түркийәниң һәрикәткә тәййарлиқ қиливатқан әһвалини нәзәргә елип, вәзийәтни түркийәниң тәлипи бойичә буриғанлиқини көрүвелишқа болиду. түркийә-русийә һәмкарлиқиға, тарихий вә туйғу-һессийат қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин гуман билән қариған кишиләрниң, йеқинқи мәзгилләрдә икки дөләтниң ортақ һәрбий һәрикәт мәркизий қатарлиқ истихбарат саһәсидики һәмкарлиқлирини көрүши, бу хил чүшәнчиләрниң өзгиришидә үнүмлүк рол ойниди. бу чоңқур һәмкарлиқ давамлашса, африндин кейин мүнбич тоғрисидиму давам қилиду.

американиң террорлуқ тәшкилати дәп етирап қилинған п к к ниң давами һесаблинидиған п й д ни «демократик» дегән сөзни алдиға қошуп, «сүрийә демократик күчлири» дегән нам астида қанунлуқ бир тәрәптәк қилип көрситиш тиришчанлиқлири мувәппәқийәтсиз ахирлашти. п й д түркийәниң бихәтәрликигә тәһдит салғандәк, русийәниң мәнпәәтлиригиму вә иранниң бихәтәрликигиму тәһдит салалиғидәк орунға игә қилинди. американиң йеқинқи икки йилдин бери п й д арқилиқ шәкилләндүрүшкә урунған террорлуқ армийәсидин, келәчәктә сүрийәдә русийә билән уруш қилиш үчүнму пайдилиниши мумкин.

&&&

мүнбич натони киризисқа сөрәп кирәлиши мумкин, түркийә-русийә һәмкарлиқини бузушқа тиришмақта

американиң сүрийәдә қиливатқинидәк, ирақ, парс қолтуқи дөләтлири, түркийә, иран қатарлиқ дөләтләр биләнму көп хил истратегийәләр үстидә музакирә қиливатқанлиқини чүшәнгили болиду. американиң сүрийәдики истратегийәлиригә җавабән сочида «мәмликәтлик дийалог конгрәси» башқа қоллинишқа болидиған тәдбирләрниму оттуриға қойди. бирақ, сочи конгрәсидин кейин, афринда «зәйтун шехи һәрбий һәрикити» вә бу җәрйанда идлибтә русийә айропиланини етип чүшүрүветиш вәқәси, түркийә-русийә мунасивәтлирини техиму муһим орунға игә қилди. түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған афринда мувәппәқийәтлик һалда һәрбий һәрикәт елип бериватқан түркийәниң, бу һәрикәт тамамланғандин кейин, һәрикәтниң мүнбич вә рәсулайн-тәл-абйад линйәсигә қарап илгириләйдиғанлиқини елан қилди. америкаму мүнбич тоғрисида байанатларни елан қилди. һәтта, америка ташқи ишлар министири рекс тиллерсон мәсилә һәққидә көрүшүшкә тәййар икәнликлирини елан қилди. буниңдин америка даирилириниң түркийә зийаритидә мүнбич мәсилисигә чарә издәйдиғанлиқини чүшинивалғили болиду. чүнки мүнбичтә америка-түркийә оттурисида йүз бериш еһтимали болған тоқунуш, натониң киризисқа петишиға, һәтта тарқилип кетишигә сәвәб болуши мумкин. әсләп бақайли, афринда һәрбий һәрикәт башланғанда, нато түркийәниң террорлуққа қарши күришини қоллайдиғанлиқи һәққидә байанат елан қилған иди. бундақ болғанда, африндики п й д ни террорист дәп қобул қилип, мүнбич вә башқа районлардики п й д террорист дәп қобул қилинмай, түркийәниң сәзгүр мәсилилири диққәткә елинмиса, хәлқаралиқ органларда тоқунуш вә киризис йүз бериш еһтимали ашиду. русийә нуқтисидин ейтқанда, астана вә сочи йиғинлири мувәппәқийәтлик ечилғандин кейин, түркийә-русийә мунасивәтлириниң бузулуши үчүн техиму көп күч сәрп қилиниватқанлиқи көрүлмәктә. алди билән, п й д ниң башқа районлар арқилиқ афринға тошулған әскәр вә қорал йардәмлириниң русийә контроллуқидики нуқтилардин өткәнлики һәққидә хәвәрләр тарқитилип, түркийә җамаәтчиликидә русийәгә қарши атмосфера пәйда қилинмақчи болди. арқидин идлибтә русийә айропиланини етип чүшүрүвәткән өктичиләрни түркийәниң қоллайдиғанлиқи хәвири тарқалди вә русийә хәлқигә тәсир көрситиш мәқсәт қилинди. бирақ, һәр икки дөләт бу қара чаплаш һәрикитиниң мунасивәтләрни бузушни мәқсәт қилғанлиқини йахши билгәнлики үчүн йеқин мунасивәтләрни техиму күчәйтти. мундақчә ейтқанда, русийә-түркийә оттурисида ортақ һалда тик учар йасаш келишиминиң бу хәвәрләрдин кейинла түзүлгәнликини, бу хәвәрләргә берилгән җаваб дейишкә болиду.

&&&

американиң сүрийәдә мәвҗудлуқи бәшшар әсәд һакимийити вә п й д ға бағлиқ

американиң астана вә сочи мусаписини мувәппәқийәтсизликкә учритиш бәдилигә п й д ни қорал қилип пайдилиниватқанлиқи көрүлмәктә. американиң контроллуқидики сүрийә музакирә һәйитиниң сочи йиғиниға қатнашмайдиғанлиқини елан қилиши вә буниңға бәшшар әсәд һакимийитиниң һәр түрлүк һәл қилиш чарисиға қарши икәнликини сәвәб қилип көрситиши, тәсадипийлиқ әмәс.

америка болупму иранниң бәшшар әсәд болмиған һәл қилиш чарисиға қарши икәнликини билидиғанлиқи үчүн бир қисим гуруппиларни буниңға йүзләндүрүватиду. бәшшар әсәдниңму һакимийитини сақлап қелиш үчүн американиң бу мәқситидин қорал орнида пайдилиниватқанлиқини билгили болиду. миһрач үрал (әли кайали) ниң сахта кимлик билән сочи конгрәсигә қатнашмақчи болғанлиқини әслисәк, бу әслидә бәшшар әсәдниң пилани икәнлики оттуриға чиқиду. немә болушидин қәтийнәзәр, һәм америка һәмдә бәшшар әсәд бир-бириниң мәвҗуд болуп турушини өзара капаләт астиға елишни мәқсәт қилиду. бәшшар әсәд болмиған сүрийәдә американиң мәвҗут болуп туруши муназирә қозғайду, америка болмиған сүрийәдиму охшашла бәшшар әсәдкә еһтийаҗ туғулмайду. америка нуқтисидин ейтқанда, бәшшар әсәдниң һакимийәттин йирақлишиши биринчи муһим мәсилә әмәс, әксичә бәшшар әсәд һакимийәт бешида турған һәр вақит, американиң сүрийәдә мәвҗуд болуп турушини капаләткә игә қилиду.

йуқирида тилға елинған барлиқ вәзийәт нуқтисидин, сочида ечилған «сүрийә мәмликәтлик дийалог конгрәси», американиң сүрийәдә ишниң үстини йепиш урунушлириға қаримай, җәнвә мусаписиға сийасий тинчлиқ истратегийәси шәкилләндүрүши үчүн пурсәт йаритип бәрди. әмма, бу пурсәтни чиң тутмиғанда-американиң вәзийәткә қол тиқишиға қариғанда тинчлиқ мусаписиниң җәнвәдә ахирлишиши наһайити қийин көрүлүватиду-русийә билән түркийәни мәркәз қилған вә иран қоллиған йеңи мусапигә қәдәм қойушимиз мумкин. үч рәһбәрниң март ейида истанбулда ачидиған алий рәһбәрләр йиғини, сүрийәдә сийасий тинчлиқ билән түркийәниң африндин кейинки пилани музакирә қилиниду. сочидики конгрәдә келишим асаси шәкилләнмигән мәсилиләрниң истанбул йиғинида музакирә қилинип, нәтиҗигә игә қилинидиғанлиқини ейтишқа болиду.

аптор салиһ йилмаз русийә тәтқиқатлири иниститутиниң башлиқи, әнқәрә йилдирим бәйазит универстети пирофессори



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر