afghanistan musteqilliqining 98 – yili we türkiye – afghanistan munasiwetliri

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti jemil doghach ipekning «afghanistan musteqilliqining 98 – yili we türkiye – afghanistan munasiwetliri» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz.

afghanistan musteqilliqining 98 – yili we türkiye – afghanistan munasiwetliri

afghanistan musteqilliqining 98 – yili we türkiye – afghanistan munasiwetliri

türkiye awazi radiyosi: térrorluq weqeliri tüpeyli izchil türde yawro – asiya küntertipining aldinqi qatarliridin orun élip kéliwatqan afghanistan, musteqilliqke érishkenlikining 98 yilliqini tebriklimekte. bu munasiwet bilen, «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning afghanistanning nöwettiki ehwali we türkiye – afghanistan munasiwetlirini mezmun qilghan «afghanistan musteqilliqining 98 – yili we türkiye – afghanistan munasiwetliri» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz. qéni undaqta diqqitinglar bu heqtiki uchurlirimizda bolsun!

* * * * *

1919 – yili 19 – awghustta musteqilliqke érishken afghanistan, qurulghan künidin buyan térrorluq qatarliq köpligen mesililerge qarshi küresh qilmaqta. jughrapiyelik shert – sharaiti murekkep bolghanliqi üchün, merkiziy hakimiyet qurush intayin qiyin. shunga, afghanistan xelqara jinayi ishlar shaykiliri we térrorluq paaliyetlirige ochuq bir rayon bolup kelmekte. shimaliy atlantik ehdi teshkilati – natogha ezagha ellerning 2001 – yilidin buyanqi térrorgha xatime bérish tirishchanliqliri ünümge érishelmigen afghanistanda, térror xewpi barghanche éghirlashmaqta. afghanistanda térrorluq hujumliri, özini qoshup partlitish weqeliri, toqunushlar toxtawsiz dawam qilmaqta. dölet miqyasidiki 15 wilayette taliban militaristliri bilen xewpsizlik küchliri arisida toqunushlar yüz bermekte.

afghanistanda éghirlishiwatqan yoqsulluq, maaripsizliq we ishsizliq tereqqiyat yolidiki zor tosuqlar bolup hésablinidu. 2015 – yilidin ilgiri afghanistan nopusining %35 i ishsiz idi. bu nisbet 2016 – yiligha kelgende, %40 ge chiqti. kabul, hirat, nangarhar, qendihar we mezari sherif qatarliqlar ishsizliq nisbiti eng yuqiri sheherler qataridin orun almaqta. mewjut ishsizlarning köp sanliqini yashlar teshkil qilmaqta. 35 milyon etrapida nopusi bar afghanistanda, 20 milyondek adem künlük otturiche bir yérim dollar bilen turmushini qamdashqa tirishmaqta.

afghanistan dunyadiki eng köp zeherlik chékimlik ishlepchiqirilidighan dölet. hökümet, 2001 – yilidiki amérika ishghalidin buyan zeherlik chékimlik etkeschilikige qarshi küreshke zor miqdarda pul serp qilghan bolsimu, ishlepchiqirish yilséri éship mangmaqta. bu ehwal, siyasiy we iqtisadiy muqimsizliq yaratmaqta. afghanistan zeherlik chékimlik etkeschilikige qarshi küresh ministirliqining sanliq melumatlirigha asaslanghanda, 2016 – yili 201 ming géktar yerge térilghan köknardin 4800 tonna etrapida zeherlik chékimlik ishlepchiqirilghan bolup, bu yilqi ishlepchiqirish miqdarining ötken yiligha sélishturghanda ikki hesse köp bolush éhtimali bar iken. afghanistanda 3 milyondin artuq adem zeherlik chékimlikke xumar bolup, ularning %40 ge yéqinini ayallar we balilar teshkil qilmaqta. afghanistan bu jehette dunyaning zeherlik chékimlik eng köp istémal qilinidighan döletlirining aldinqi qataridin orun almaqta.

siyasiy we iqtisadiy muqimsizliqtin sirt, afghanistan bilen qoshnisi pakistan arisida uzun yillardin buyan dawamlishiwatqan éghir mesililermu bar. bu mesililerning aldinqi qatarida, 19 – esirde engliye sizip bergen afghanistan – pakistan chégrasi mesilisi yatidu. türkiyening her ikki dölet bilen bolghan munasiwiti yaxshi bolghanliqi üchün, bu ikki dölet munasiwetliride halqiliq rol oynap kelmekte.

türkiye bilen afghanistanning yaxshi munasiwiti uzun yillardin buyan dawam qilmaqta. ikki dölet arisidiki diplomatik munasiwet 1921 – yili ornitildi. türk elchixanisi kabulda échilghan tunji diplomatik orun hésablinidu. türkiye, 1920 – 1960 – yillar arisidiki mezgilde afghanistaning zamaniwilishish yolidiki xizmetlirini qollap – quwwetlidi. afghanistanning memuriy, herbiy, medeniyet, maarip we sehiye dégendek asasliq dölet organlirining tereqqiy qilishida muhim rol oynidi. 1932 – 1960 – yillar arisida türkiye 212 oqutquchi, doxtur, ofitsér we bashqa mutexessislerni afghanistangha ewetti. yéqin dostluq we hemkarliq munasiwetliri, afghanistan sowét ittipaqining tesiri astigha kirgen chaghlarghiche dawamlashti. 1989 – yili sowét ishghalining axirlishishidin kéyin, türkiye afghanistandiki özgirishlerni yéqindin közitishni dawamlashturdi؛ meyli sirtqi aktiyorlar bolsun, meyli afghanistandiki pütkül guruppilar bilen bolsun, alaqe ornitip, afghanistanda tinchliq we muqimliq yaritish tirishchanliqlirigha hesse qoshushqa tirishti. türkiye hazirmu afghanistanning xewpsizlik we tereqqiyat saheliridiki xizmetlirini paal qollap – quwwetlimekte.

türkiyening afghanistan siyasitide töt asasiy amil aldinqi pilanda bolup, ular afghanistanning birlik we barawerlikining muhapizet qilinishi, bixeterlik we muqimliqining kapaletke ige qilinishi, xelqning qollishi we ishtirak qilishini asas qilidighan küchlük qollashqa ige siyasiy qurulmining küchiyishi we afghanistanning térrorluq shundaqla ashqun éqimlardin xaliylashturulup, xelqning xatirjemlik we bayashatliqqa nail qilinishidin ibarettur. bu nishanlargha asasen, türkiye, meyli ayrim meyli b d t  we natoning tirishchanliqlirini qollap – quwwetlesh arqiliq bolsun, afghanistangha küchlük hemnepes bolmaqta. afghanistanning qoshniliri bilen bolghan munasiwetlirining güllinishi, türkiyening afghanistangha tutuwatqan pozitsiyelirining aldinqi pilandiki amillirining biri hésablinidu.

türkiye bu dairide, 2007 – yili türkiye – afghanistan – pakistan üch terep bashliqlar yighini musapisi we 2011 – yili asiyaning qelbi rayoni döletlirining ishtirak qilishi bilen istanbul musapisige yétekchilik qildi. türkiyening 2004 – yilidin bashlap afghanistanda yolgha qoyghan tereqqiyat pilani (1 milyard dollar qimmitidiki 850 din artuq qurulush we layihe bilen), türkiyening hazirghiche bir döletke qilghan eng zor miqdardiki tashqi yardem pilanlirining biridur.

2016 – yili 4-, 5 – öktebir künliri chaqirilghan afghanistan yighinida, türkiye 2018 – 2020 – yillar arisida afghanistangha 150 milyon dollar qimmitide tereqqiyat yardimi béridighanliqini élan qildi. 2016 – yili 8-, 9 – iyul künliri chaqirilghan nato bashliqlar yighinida bolsa, türkiye yene 2018 – 2020 – yillar arisida afghanistan xewpsizlik küchlirige 60 milyon dollar yardem qilidighanliqi toghrisida wede berdi.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر