афғанистан мустәқиллиқиниң 98 – йили вә түркийә – афғанистан мунасивәтлири

«түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, ататүрк университети җәмил доғач ипәкниң «афғанистан мустәқиллиқиниң 98 – йили вә түркийә – афғанистан мунасивәтлири» мавзулуқ анализини силәр билән ортақлашмақчимиз.

афғанистан мустәқиллиқиниң 98 – йили вә түркийә – афғанистан мунасивәтлири

афғанистан мустәқиллиқиниң 98 – йили вә түркийә – афғанистан мунасивәтлири

түркийә авази радийоси: террорлуқ вәқәлири түпәйли изчил түрдә йавро – асийа күнтәртипиниң алдинқи қатарлиридин орун елип келиватқан афғанистан, мустәқиллиқкә еришкәнликиниң 98 йиллиқини тәбриклимәктә. бу мунасивәт билән, «түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, ататүрк университети хәлқара мунасивәтләр бөлүми тәтқиқатчиси җәмил доғач ипәкниң афғанистанниң нөвәттики әһвали вә түркийә – афғанистан мунасивәтлирини мәзмун қилған «афғанистан мустәқиллиқиниң 98 – йили вә түркийә – афғанистан мунасивәтлири» мавзулуқ анализини силәр билән ортақлашмақчимиз. қени ундақта диққитиңлар бу һәқтики учурлиримизда болсун!

* * * * *

1919 – йили 19 – авғустта мустәқиллиқкә еришкән афғанистан, қурулған күнидин буйан террорлуқ қатарлиқ көплигән мәсилиләргә қарши күрәш қилмақта. җуғрапийәлик шәрт – шараити мурәккәп болғанлиқи үчүн, мәркизий һакимийәт қуруш интайин қийин. шуңа, афғанистан хәлқара җинайи ишлар шайкилири вә террорлуқ паалийәтлиригә очуқ бир район болуп кәлмәктә. шималий атлантик әһди тәшкилати – натоға әзаға әлләрниң 2001 – йилидин буйанқи террорға хатимә бериш тиришчанлиқлири үнүмгә еришәлмигән афғанистанда, террор хәвпи барғанчә еғирлашмақта. афғанистанда террорлуқ һуҗумлири, өзини қошуп партлитиш вәқәлири, тоқунушлар тохтавсиз давам қилмақта. дөләт миқйасидики 15 вилайәттә талибан милитаристлири билән хәвпсизлик күчлири арисида тоқунушлар йүз бәрмәктә.

афғанистанда еғирлишиватқан йоқсуллуқ, маарипсизлиқ вә ишсизлиқ тәрәққийат йолидики зор тосуқлар болуп һесаблиниду. 2015 – йилидин илгири афғанистан нопусиниң %35 и ишсиз иди. бу нисбәт 2016 – йилиға кәлгәндә, %40 гә чиқти. кабул, һират, нангарһар, қәндиһар вә мәзари шәриф қатарлиқлар ишсизлиқ нисбити әң йуқири шәһәрләр қатаридин орун алмақта. мәвҗут ишсизларниң көп санлиқини йашлар тәшкил қилмақта. 35 милйон әтрапида нопуси бар афғанистанда, 20 милйондәк адәм күнлүк оттуричә бир йерим доллар билән турмушини қамдашқа тиришмақта.

афғанистан дунйадики әң көп зәһәрлик чекимлик ишләпчиқирилидиған дөләт. һөкүмәт, 2001 – йилидики америка ишғалидин буйан зәһәрлик чекимлик әткәсчиликигә қарши күрәшкә зор миқдарда пул сәрп қилған болсиму, ишләпчиқириш йилсери ешип маңмақта. бу әһвал, сийасий вә иқтисадий муқимсизлиқ йаратмақта. афғанистан зәһәрлик чекимлик әткәсчиликигә қарши күрәш министирлиқиниң санлиқ мәлуматлириға асасланғанда, 2016 – йили 201 миң гектар йәргә терилған көкнардин 4800 тонна әтрапида зәһәрлик чекимлик ишләпчиқирилған болуп, бу йилқи ишләпчиқириш миқдариниң өткән йилиға селиштурғанда икки һәссә көп болуш еһтимали бар икән. афғанистанда 3 милйондин артуқ адәм зәһәрлик чекимликкә хумар болуп, уларниң %40 гә йеқинини айаллар вә балилар тәшкил қилмақта. афғанистан бу җәһәттә дунйаниң зәһәрлик чекимлик әң көп истемал қилинидиған дөләтлириниң алдинқи қатаридин орун алмақта.

сийасий вә иқтисадий муқимсизлиқтин сирт, афғанистан билән қошниси пакистан арисида узун йиллардин буйан давамлишиватқан еғир мәсилиләрму бар. бу мәсилиләрниң алдинқи қатарида, 19 – әсирдә әнглийә сизип бәргән афғанистан – пакистан чеграси мәсилиси йатиду. түркийәниң һәр икки дөләт билән болған мунасивити йахши болғанлиқи үчүн, бу икки дөләт мунасивәтлиридә һалқилиқ рол ойнап кәлмәктә.

түркийә билән афғанистанниң йахши мунасивити узун йиллардин буйан давам қилмақта. икки дөләт арисидики дипломатик мунасивәт 1921 – йили орнитилди. түрк әлчиханиси кабулда ечилған тунҗи дипломатик орун һесаблиниду. түркийә, 1920 – 1960 – йиллар арисидики мәзгилдә афғанистаниң заманивилишиш йолидики хизмәтлирини қоллап – қуввәтлиди. афғанистанниң мәмурий, һәрбий, мәдәнийәт, маарип вә сәһийә дегәндәк асаслиқ дөләт органлириниң тәрәққий қилишида муһим рол ойниди. 1932 – 1960 – йиллар арисида түркийә 212 оқутқучи, дохтур, офитсер вә башқа мутәхәссисләрни афғанистанға әвәтти. йеқин достлуқ вә һәмкарлиқ мунасивәтлири, афғанистан совет иттипақиниң тәсири астиға киргән чағларғичә давамлашти. 1989 – йили совет ишғалиниң ахирлишишидин кейин, түркийә афғанистандики өзгиришләрни йеқиндин көзитишни давамлаштурди؛ мәйли сиртқи актийорлар болсун, мәйли афғанистандики пүткүл гуруппилар билән болсун, алақә орнитип, афғанистанда тинчлиқ вә муқимлиқ йаритиш тиришчанлиқлириға һәссә қошушқа тиришти. түркийә һазирму афғанистанниң хәвпсизлик вә тәрәққийат саһәлиридики хизмәтлирини паал қоллап – қуввәтлимәктә.

түркийәниң афғанистан сийаситидә төт асасий амил алдинқи пиланда болуп, улар афғанистанниң бирлик вә баравәрликиниң муһапизәт қилиниши, бихәтәрлик вә муқимлиқиниң капаләткә игә қилиниши, хәлқниң қоллиши вә иштирак қилишини асас қилидиған күчлүк қоллашқа игә сийасий қурулминиң күчийиши вә афғанистанниң террорлуқ шундақла ашқун еқимлардин халийлаштурулуп, хәлқниң хатирҗәмлик вә байашатлиққа наил қилинишидин ибарәттур. бу нишанларға асасән, түркийә, мәйли айрим мәйли б д т  вә натониң тиришчанлиқлирини қоллап – қуввәтләш арқилиқ болсун, афғанистанға күчлүк һәмнәпәс болмақта. афғанистанниң қошнилири билән болған мунасивәтлириниң гүллиниши, түркийәниң афғанистанға тутуватқан позитсийәлириниң алдинқи пиландики амиллириниң бири һесаблиниду.

түркийә бу даиридә, 2007 – йили түркийә – афғанистан – пакистан үч тәрәп башлиқлар йиғини мусаписи вә 2011 – йили асийаниң қәлби райони дөләтлириниң иштирак қилиши билән истанбул мусаписигә йетәкчилик қилди. түркийәниң 2004 – йилидин башлап афғанистанда йолға қойған тәрәққийат пилани (1 милйард доллар қиммитидики 850 дин артуқ қурулуш вә лайиһә билән), түркийәниң һазирғичә бир дөләткә қилған әң зор миқдардики ташқи йардәм пиланлириниң биридур.

2016 – йили 4-, 5 – өктәбир күнлири чақирилған афғанистан йиғинида, түркийә 2018 – 2020 – йиллар арисида афғанистанға 150 милйон доллар қиммитидә тәрәққийат йардими беридиғанлиқини елан қилди. 2016 – йили 8-, 9 – ийул күнлири чақирилған нато башлиқлар йиғинида болса, түркийә йәнә 2018 – 2020 – йиллар арисида афғанистан хәвпсизлик күчлиригә 60 милйон доллар йардәм қилидиғанлиқи тоғрисида вәдә бәрди.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر